Ustawa o działalności pożytku publicznego w art. 5 ust. 1 wprowadziła obowiązek współpracy z organizacjami w sferze zadań publicznych. Niestety artykuł ten jest sformułowany niefortunnie i powoduje pewne spory. Wynika z niego, że administracja publiczna ma obowiązek prowadzenia działalności we współpracy z organizacjami, a współpraca ta może odbywać się w wymienionych formach. Oznacza to, że administracja została zasadniczo zobowiązana do współpracy z organizacjami pozarządowymi, ale nie ma obowiązku realizowania tej współpracy we wszystkich formach wskazanych w art. 5. Brak jasnego zapisu powoduje, że współpraca układa się różnie. Tam, gdzie jest chęć i wola władz, organizacje podejmują współpracę z samorządem, tam gdzie jej nie ma, współpraca ogranicza się do stworzenia ogólnego programu współpracy (jak wynika z raportu Jana Herbsta Współpraca organizacji pozarządowych i administracji publicznej w Polsce 2008 – bilans czterech lat, ok. 20% samorządów w ogóle nie uchwaliło programów współpracy w 2007 r.). Z drugiej strony współpraca ta zależy w dużym stopniu od starań organizacji, które mogą jej wymagać od samorządu. 

Pierwszy program współpracy powstał w Słupsku w 2003 r. Jego pojawienie się wynikało z obowiązku ustawowego. Program był bardzo ogólny i w rzeczywistości nie mówił niczego konkretnego o zakresie współpracy z władzami organizacji słupskich. Jednocześnie samorząd co roku dawał do konsultacji dokument i oczekiwał zmian wynikających z realnej potrzeby organizacji. 

Program na przestrzeni kolejnych pięciu lat bardzo zmienił swoją formę. Dzisiaj na dziesięciu stronach tego dokumentu możemy znaleźć m.in. informacje o:

Osobą wyznaczoną do kontaktów ze strony Urzędu Miejskiego jest koordynator ds. współpracy z organizacjami pozarządowymi w zakresie bieżących prac wspólnych miasta i organizacji oraz monitorowania realizacji rocznych programów współpracy. Bezpośrednim reprezentantem słupskich organizacji jest Rada Organizacji Pozarządowych. 

Z Radą było podobnie jak z programem – została powołana, ale długo była mało aktywna. W końcu w 2005 r. przeprowadzono wybory powszechne, podczas których 60 organizacji ze Słupska (na 200 zarejestrowanych w KRS) wybrało jej siedmioosobowy skład. Rada jest oficjalnym ciałem reprezentacyjnym słupskich organizacji pozarządowych. Ma dbać o prawidłową realizację programu współpracy, wyrażać opinie i zgłaszać wnioski w zakresie działań dotyczących organizacji pozarządowych, brać udział w opracowaniu projektu programu współpracy, opiniować i konsultować dokumenty dotyczące organizacji, współpracować z Urzędem Miejskim. Warto pamiętać, że Rada przede wszystkim ma reagować na wnioski organizacji, działać na ich rzecz i w ich imieniu. 

Na przestrzeni dwóch lata kadencji Rady udało się wypracować i wprowadzić:

Wybór ofert na realizację zadań publicznych zawsze budził kontrowersje i wiele pytań wśród organizacji. Nie do końca czytelne były zasady, jakimi kierują się członkowie poszczególnych komisji, kto wchodzi w ich skład, tryb oceny wniosków.. Rada Organizacji wraz z koordynatorem ds. współpracy z NGO i przedstawicielami urzędu wypracowali Regulamin jasno określający, na jaki czas powołana jest komisja, kto wchodzi w jej skład (sukcesem jest zapis, iż dwie na siedem osób to osoby wskazane przez Radę) i na jakich zasadach (konieczne jest podpisanie deklaracji bezstronności przez każdego z członków i w razie powiązań z oferentem nieuczestniczenie w podejmowaniu decyzji). Regulamin omawia także wprowadzenie Karty Oceny Formalnej i Merytorycznej wniosku, tryb oceniania i odrzucania ofert oraz ogłaszania wyników konkursu. W słupskim urzędzie funkcjonuje on drugi rok.

Początki współpracy słupskiego samorządu i organizacji były często oparte na złych przyzwyczajeniach i stereotypach. Z jednej strony można było usłyszeć, że organizacje mają roszczeniowe podejście i wymagają, by urząd był dla nich głównym źródłem utrzymania. Z drugiej same organizacje często tłumaczyły swoją małą aktywność w zdobywaniu środków zewnętrznych na realizację działań brakiem funduszy na wymagany wkład własny do projektu.

Zdając sobie sprawę, że sięgając po środki zewnętrzne, można przy własnym udziale symbolicznej złotówki otrzymać kolejne dziewięć złotych na realizację swoich pomysłów, Rada przekonała samorząd, aby stworzyć fundusz, który zabezpieczy organizacje w związku z koniecznością posiadania wkładu własnego. Takie rozwiązanie miało mobilizować organizacje, a jednocześnie pokazać, że słupskie organizacje potrafią być aktywne.

W 2005 r. po raz pierwszy uruchomiono fundusz wkładów własnych z kwotą 50 000 zł. Na przestrzeni trzech lat aktywność organizacji w pozyskiwaniu środków znacząco się zwiększyła. Wzrosła liczba organizacji, które aplikują o fundusze zewnętrzne, np. z Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. W 2005 r. trzy organizacje aplikowały o środki, w 2008 r. już ponad 20 organizacji złożyło wnioski do FIO (ostatecznie w 2008 r. realizowano kilkanaście projektów z tego funduszu w samym Słupsku).

Wkład własny jest przyznawany w ramach konkursu otwartego. Organizacje składają ofertę na realizację zadania, otrzymują dofinansowanie ze źródła zewnętrznego. Ponieważ ta formuła okazała się skuteczna i zadowalająca zarówno dla organizacji, jak i samorządu, w 2009 r. fundusz na wkłady własne wzrósł do 400 000zł. 

Ważnym czynnikiem dobrej współpracy jest utrzymywanie stałego kontaktu między samorządem i organizacjami. Aby kontakty nie opierały się jedynie na wypełnianiu formalności przy podpisywaniu umów na realizację zadania i corocznej sprawozdawczości, stworzono formułę comiesięcznych spotkań informacyjnych. Odbywają się one w każdy ostatni czwartek miesiąca w słupskim Ratuszu. W ich trakcie organizacje mogą otrzymać pakiet informacji o bieżących konkursach, wydarzeniach, imprezach dotyczących trzeciego sektora. Można również porozmawiać z koordynatorem ds. współpracy z organizacjami, zgłosić uwagi i pomysły wspólnych działań, konsultować z organizacjami ważne z ich punktu widzenia dokumenty. Spotkania czwartkowe to czas na spotkanie słupskich organizacji, przedstawicieli Rady, samorządu i zaproszonych gości (np. radnych, szefów wydziałów UM, pełnomocnika ds. osób niepełnosprawnych, przedstawicieli innych organizacji z Polski). Spotkania odbywają się nieprzerwanie od września 2005 r. 

Spotkania czwartkowe to przede wszystkim okazja do wymiany informacji. Wiedząc jednak o potrzebie dyskusji i prowadzenia mniej formalnego dialogu z przedstawicielami władz, słupskie Centrum Inicjatyw Obywatelskich zaproponowało rozmowy z przedstawicielami władz w mniej formalnej atmosferze – przy kawie. Tak powstała Kawiarenka Obywatelska, w której odbywają się publiczne debaty dotyczące spraw istotnych dla organizacji pozarządowych i mieszkańców Słupska. Na spotkania zapraszani są goście – głównie przedstawiciele władz lokalnych (radni, prezydent, marszałek), przedstawiciele organizacji oraz mieszkańcy miasta. Kawiarenka to miejsce, gdzie się dyskutuje, zadaje pytania, szuka rozwiązań problemów nurtujących słupszczan. Przykładowe poruszane tematy:

Gośćmi Kawiarenek byli już m.in.: Jerzy Buzek, Henryk Wujec, Jolanta Szczypińska, Kuba Wygnański.

 

Innym biegunem współpracy organizacji z miastem jest wprowadzenie do statutu miejskiego obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej. Współpraca ta przebiegała dotąd? głównie pomiędzy Centrum Inicjatyw Obywatelskich a przedstawicielami Urzędu Miejskiego. Inicjatywa ta daje możliwość składania przez mieszkańców miasta własnych projektów, pomysłów uchwał do Rady Miejskiej. Złożenie takiej propozycji wymaga zebrania określonej liczby podpisów mieszkańców miasta (CIO zaproponowało najpierw 140 podpisów, ale liczbę tę zwiększono ostatecznie do 400). W ciągu trzech miesięcy od złożenia projektu Rada Miejska musi go rozpatrzyć. Jak dotąd, z możliwości takiej skorzystano dwa razy, za każdym razem z sukcesem, tj. radni przyjęli proponowaną uchwałę.

Jedna z takich uchwał dotyczyła wprowadzenia Regulaminu Konsultacji Społecznych. Zdając sobie sprawę z konieczności prowadzenia dialogu z organizacjami i obywatelami, CIO zaproponowało wprowadzenie Regulaminu Konsultacji Społecznych, który jasno określałby tryb przeprowadzania konsultacji społecznych. Dodatkowo Regulamin zawiera zapisy dotyczące obowiązkowych obszarów prowadzenia konsultacji (budżet miasta, strategie miejskie) oraz minimalny czas na ich ogłoszenie. Prace nad samym Regulaminem trwały niemal rok. Ostatecznie 25 lutego 2009 r. radni przyjęli Regulamin Konsultacji Społecznych.

Tak wygląda obecnie współpraca organizacji z samorządem. Jest dobrze, ale zawsze może być jeszcze lepiej. Słupskie organizacje wciąż potrzebują wsparcia, którego nie jest w stanie udzielić ani ośrodek wsparcia, ani najlepszy sponsor/grantodawca. Sposób przekazywania dotacji (transze, częściowe zaliczki, refinansowanie) powoduje, że organizacji nie mają płynności finansowej. Otrzymanie pożyczki na realizację projektów, które są dofinansowane (gdy już zapadła decyzja o przyznaniu dotacji), a mimo to nie zostały przekazane jeszcze fundusze, jest i bardzo trudne (dla banków organizacje nieposiadające żadnego majątku nie są wiarygodnymi klientami) i bardzo kosztowne (odsetki od pożyczek nie są kosztami kwalifikowanymi u większości grantodawców). Dlatego w tej chwili już trwają prace nad uruchomieniem przez samorząd funduszu pożyczkowego dla organizacji pozarządowych, który na korzystnych zasadach będzie umożliwiał organizacjom zaciągnięcie pożyczki i terminowe, rzetelne zrealizowanie projektu.

 

 

***

MARTA MAKUCH – wiceprezeska Centrum Inicjatyw Obywatelskich w Słupsku, organizacji członkowskiej Sieci SPLOT. Trenerka, koordynatorka, doradczyni w szczególności w zakresie EFS oraz zagadnień związanych z zakładaniem i funkcjonowaniem organizacji pozarządowych.