opracowanie z serii "Poznaj Swoje Prawa"

stan prawny na dzień 1 czerwca 2008 r.
Opracowanie tekstu: Mariusz Świerczyński 

I. WSTĘP

Niniejsze opracowanie dotyczy rehabilitacji osób niepełnosprawnych, a ściślej mówiąc – rehabilitacji społecznej i zawodowej. Staramy się przybliżyć czytelnikom założenia oraz zasady dotyczące rehabilitacji, które zbiera i opisuje ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Tekst kierujemy do osób niepełnosprawnych, zainteresowanych poznaniem swoich uprawnień, które liczą, że dzięki wsparciu systemów rehabilitacji i dofinansowaniom, znajdą oraz utrzymają zatrudnienie, a to poprawi ich sytuację materialną oraz społeczną. Opracowanie skierowane jest również do przyszłych pracodawców osób niepełnosprawnych. Dzięki niemu mogą oni zapoznać się z wymaganiami, jakie nakłada na nich ustawodawca, ale również z ofertą pomocy, mającą ułatwić zatrudnianie tej grupy pracowników. Wśród pracodawców szczególnie wyróżniamy organizacje pozarządowe, które ze względu na swój społeczny charakter mogą stać się ważnym miejscem pracy dla niepełnosprawnych.

Rehabilitacja osób niepełnosprawnych oznacza wiele działań, w szczególności organizacyjnych, leczniczych, psychologicznych, technicznych, szkoleniowych, edukacyjnych i społecznych, zmierzających do osiągnięcia, przy aktywnym uczestnictwie tych osób, możliwie najwyższego poziomu ich funkcjonowania, jakości życia i integracji społecznej.

Podstawowym aktem prawnym regulującym zagadnienie rehabilitacji osób niepełnosprawnych jest ustawa z dn. 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Warto także wskazać na ustawę z dn. 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.

Pierwsza ustawa – o zatrudnianiu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych uchwalona została jeszcze w 1991 r. i koncentrowała się głównie na rehabilitacji zawodowej. W założeniu, miała być pierwszym krokiem w kierunku uregulowania sytuacji osób niepełnosprawnych. Po niej miały powstać akty prawne odnoszące się do rehabilitacji społecznej i leczniczej. Powołano Pełnomocnika do spraw Osób Niepełnosprawnych i utworzono Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Jednak znaczna część środowiska osób niepełnosprawnych zaczęła odbierać jako niesprawiedliwą sytuację, w której w imieniu tych osób zbiera się środki finansowe na PFRON, a jego beneficjentami są przede wszystkim pracodawcy, zakłady pracy chronionej (ZPCH) i w zbyt dużym zakresie osoby z lekkim stopniem niepełnosprawności (wtedy z tzw. III grupą inwalidztwa), które były najczęściej zatrudniane w ZPCH-ach. Jako postulat formułowano np. konieczność finansowania, ze środków PFRON, rehabilitacji dzieci i młodzieży niepełnosprawnej. W 1997 r. uchwalono obecnie obowiązującą (wielokrotnie nowelizowaną od tego czasu) ustawę o rehabilitacji. Ustawa ta akcentuje potrzebę widzenia rehabilitacji nie tylko przez pryzmat rehabilitacji zawodowej, ale także społecznej.

__________________________________________
Ostatnie zmiany w ustawie rehabilitacyjnej
Ostatnie poważne zmiany zostały wprowadzone ustawą z dn. 15 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2007 r., Nr 115, poz. 791). Nowelizacja wprowadziła przepisy umożliwiające finansowanie ze środków PFRON:
- wyposażenia stanowisk pracy, oraz
- 60% kosztów płacy przez okres 12 miesięcy
osób niepełnosprawnych bezrobotnych albo poszukujących pracy niepozostających w zatrudnieniu (zarejestrowanych w powiatowym urzędzie pracy).

Zmienione zostały także zasady finansowania składek na ubezpieczenia społeczne niepełnosprawnych pracowników. W miejsce dotychczas obowiązującego w tym zakresie rozliczenia pomiędzy ZUS a PFRON wprowadzono refundację składek, tzn. opłacający najpierw płaci składki z własnej kieszeni, a następnie ubiega się o zwrot. Rozszerzono ponadto krąg podmiotów uprawnionych do korzystania z tego rodzaju wsparcia – na niepełnosprawnych prowadzących działalność gospodarczą oraz niepełnosprawnych rolników prowadzących gospodarstwo rolne i ich niepełnosprawnych domowników.
 
Przewidziano również:
1) modyfikację zasad przyjmowania uczestników na warsztaty terapii zajęciowej oraz nałożono na powiat obowiązek kontroli funkcjonowania warsztatów co najmniej raz w roku,
2) nowe określenie wymogów względem podmiotów tworzących zakłady aktywności zawodowej oraz możliwość zatrudnienia w tych zakładach osób zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności,
3) zwiększenie wielkości refundacji (z 75 do 90%), którą otrzymuje pracodawca z tytułu szkolenia zatrudnionych osób niepełnosprawnych.

Wprowadzono także przepisy dające podstawę do funkcjonowania:
1) diagnostyki orzeczniczej (specjalistyczne badania) prowadzonej przez wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności,
2) Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności (KSMOON) zawierającego bazę danych o strukturze i zakresie niepełnosprawności osób orzekanych.

Uwaga ! Zmiany od 2009 r.
Od 2009 r. zacznie obowiązywać nowe rozporządzenie Komisji Europejskiej dotyczące pomocy publicznej udzielanej na zatrudnienie (ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń blokowych). Zgodnie z jego przepisami pracodawcy zatrudniający niepełnosprawnych uzyskają maksymalnie 75% refundacji kosztów zatrudnienia tych pracowników. W tym celu będą składać do PFRON jeden wniosek – o dofinansowanie do wynagrodzeń i refundację składek ZUS. Wysokość udzielonej pomocy uzależniona będzie od stopnia niepełnosprawności pracowników (szerzej piszemy o tym w rozdziale „Zmiany zasad pomocy pracodawcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne”).

Warto też w tym miejscu wspomnieć, że aktualnie trwają prace nad rządowym projektem ustawy o równym traktowaniu (tzw. ustawa antydyskryminacyjna), która poprzez określenie zasady równego traktowania, także wobec osób niepełnosprawnych, powinna ułatwić im podejmowanie zatrudnienia i załatwianie codziennych spraw i przez to wpłynąć na wzrost ich aktywności, zarówno zawodowej jak i społecznej. Projekt ustawy przewiduje nałożenie na pracodawcę obowiązku dokonania odpowiednich dostosowań niezbędnych dla osób niepełnosprawnych umożliwiających im podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia, a niewykonanie tego obowiązku traktowane będzie jako naruszenie zasady równego traktowania, które podlegać będzie sankcji określonej w ustawie.

W publikacji nie opisujemy zasad rehabilitacji leczniczej (medycznej), która uregulowana jest w innych aktach prawnych, przede wszystkim w ustawie z dn. 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Opracowanie nie obejmuje także przepisów dotyczących: świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, promocji zatrudnienia (pośrednictwa pracy, poradnictwa zawodowego, prac interwencyjnych, innych instrumentów rynku pracy) oraz działalności gospodarczej podejmowanej przez osoby niepełnosprawne.

Uzupełnieniem opracowania o rehabilitacji niepełnosprawnych, są opracowania z serii „Poznaj Swoje Prawa” pt. „Niepełnosprawni – aktywne formy pomocy na rynku pracy” oraz „Niepełnosprawni - działalność gospodarcza i telepraca”. W „Aktywne formy...” omawiamy systemy pomocy, które nie zostały zapisane w ustawie o rehabilitacji, i nie są skierowane bezpośrednio do osób niepełnosprawnych, jednak niepełnosprawni z powodzeniem mogą z nich korzystać. Chodzi o pomoc osobom bezrobotnym z ustawy o promocji zatrudnienia oraz o możliwości, jakie daje ekonomia społeczna (np. spółdzielnie socjalne, organizacje pozarządowe), tworząca miejsca pracy, dla grup „trudnozatrudnialnych”, marginalizowanych przez rynek pracy, do których zaliczają się również osoby niepełnosprawne. Z kolei tytuł „Niepełnosprawni - działalność gospodarcza i telepraca” przybliża realia prowadzenia samodzielnej działalności gospodarczej przez osoby niepełnosprawne (szczególnie pierwszy etap, czyli rejestrację i rozpoczęcie działalności) oraz omawia zupełnie nowe w polskim prawie przepisy dotyczące telepracy, traktowanej jako forma zarobkowania dobrze pasująca do możliwości i oczekiwań niepełnosprawnych.