DZIŚ

Międzynarodowy Dzień Ochrony ZabytkówŚwiatowy Dzień Krótkofalowca

Wolontariusz nie musi być bezradny ngo.pl

Stowarzyszenia i fundacje nie mogą korzystać z „pracy” wolontariuszy do prowadzonej przez nie działalności gospodarczej. Jeśli to robią, łamią prawo, a wolontariusz może skierować sprawę do Państwowej Inspekcji Pracy – wyjaśnia prawnik.

Wiadomość archiwalna

A A A

2012-09-11, 06.38
źródło: http://www.sxc.hu/pic/m/g/ge/gerard79/1008267_the_maze_2.jpg

Pomagałam w kilku projektach pewnej organizacji. Gdy poprosiłam o pisemne potwierdzenie mojego wolontariatu, otrzymałam informację, że stowarzyszenie prowadzi działalność gospodarczą i nie może korzystać z pomocy wolontariuszy, a to była tylko pomoc nieformalna. Moja praca miałaby wartość kilku tysięcy złotych. Czy mam szansę domagać sie na drodze prawnej uznania wolontariatu? Gdzie mogę zgłosić, że organizacja postępuje niewłaściwie?

Zasada: praca = płaca

Działalność wielu podmiotów takich jak urzędy i instytucje państwowe lub samorządowe, firmy komercyjne oraz organizacje pozarządowe opiera się na pracy świadczonej przez opłacanych pracowników. Podstawową formą świadczenia pracy jest stosunek pracy. Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy (dalej jako KP) przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Zatrudnienie na tych warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. Cechą charakterystyczną stosunku pracy jest podporządkowanie pracownika pracodawcy, który może kierować pracownikiem, wydając mu polecenia co do czasu, miejsca, rodzaju oraz sposobu wykonania pracy. Ze stosunkiem pracy nierozerwalnie związane jest prawo pracownika do otrzymania wynagrodzenia za świadczoną pracę, które zgodnie z art. 78 KP powinno być tak ustalone, aby odpowiadało rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a także uwzględniało ilość i jakość świadczonej pracy. Co więcej, zgodnie z art. 84 KP, pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia. Nie można zatem zatrudniać pracowników nieodpłatnie. W związku z tym zobowiązanie się do wykonywania pracy bez wynagrodzenia jest nieważne (art. 58 § 1 KC w zw. z art. 300 KP). Ponadto pracownik ma prawo m.in. do dodatkowego wynagrodzenia za nadgodziny (art. 151 zn. 1 KP), prawo do płatnego urlopu wypoczynkowego (art. 152 KP) czy uzyskania świadectwa pracy (art. 97 KP). Pracodawca zobowiązany jest do uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne za pracownika.

Wyjątek – wolontariat

Jak to się dzieje, że w organizacjach pozarządowych możemy spotkać osoby, które pracują charytatywnie, bez wynagrodzenia? Otóż wolontariat jest określonym w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (dalej jako „Ustawa”) wyjątkiem od opisanej zasady świadczenia pracy za wynagrodzeniem. Zgodnie z art. 2 pkt 3 Ustawy wolontariuszem jest osoba, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia odpowiadające świadczeniu pracy, na zasadach określonych w tej Ustawie. Wolontariuszem w sensie prawnym jest więc tylko osoba, która pracuje zgodnie z zasadami określonymi w przepisach Ustawy. Jeżeli warunki te nie są spełnione nie można mówić o wolontariacie.

Kto może korzystać z pracy wolontariuszy

Zgodnie z art. 42 Ustawy wolontariusze mogą wykonywać, na zasadach określonych w ustawie, świadczenia odpowiadające świadczeniu pracy, jedynie na rzecz:

1) organizacji pozarządowych oraz podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3 Ustawy w zakresie ich działalności statutowej, w szczególności w zakresie działalności pożytku publicznego, z wyłączeniem prowadzonej przez nie działalności gospodarczej;

2) organów administracji publicznej, z wyłączeniem prowadzonej przez nie działalności gospodarczej;

3) jednostek organizacyjnych podległych organom administracji publicznej lub nadzorowanych przez te organy, z wyłączeniem prowadzonej przez te jednostki działalności gospodarczej;

4) podmiotów leczniczych w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej (np. publiczne i niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej) w zakresie wykonywanej przez nie działalności leczniczej

– zwanych dalej „korzystającymi”.

Zgodnie z art. 3 ust. 2 Ustawy organizacją pozarządową jest m.in. każde stowarzyszenie, fundacja, stowarzyszenie zwykłe, partia polityczna, związek zawodowy, organizacja pracodawców, samorząd zawodowy. Wszystkie te podmioty mogą korzystać z pracy wolontariuszy w zakresie ich działalności statutowej. Mogą to robić także podmioty wymienione w art. 3 ust 3 Ustawy, czyli osoby prawne i jednostki organizacyjne o charakterze wyznaniowym, religijnym oraz stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, spółdzielnie socjalne, a także spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, które nie działają w celu osiągnięcia zysku.

Wolontariat a działalność gospodarcza

Ustawa wyraźnie wyklucza możliwość korzystania z pomocy wolontariuszy przez podmioty komercyjne oraz zatrudniania wolontariuszy przy pracach związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Niemniej jednak sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej przez organizację nie powoduje, że w ogóle nie może ona korzystać z pomocy wolontariuszy.

Zasady pracy wolontariusza

Zgodnie z art. 44 Ustawy świadczenia wolontariuszy są wykonywane na zasadach określonych w porozumieniu wolontariackim z korzystającym (np. fundacją, stowarzyszeniem). Rozpoczynając współpracę z wolontariuszem, należy na wstępie określić jej zasady: zakres prac, sposób ich wykonywania, czas współpracy, odpowiedzialność wolontariusza, zobowiązania organizacji wobec wolontariusza, warunki rozwiązania porozumienia itp. Porozumienie może mieć formę:

  • ustną w przypadku współpracy wolontariusza z korzystającym w okresie pierwszych 30 dni współpracy
  • lub obowiązkowo – pisemną, jeżeli czas pracy wolontariusza jest dłuższy niż 30 dni (art. 44 ust. 4 Ustawy) lub jeżeli wolontariusz zażąda sporządzenia pisemnej umowy (art. 44 ust. 2 i 4 Ustawy).

Stosunek prawny łączący organizację z wolontariuszem nie jest stosunkiem pracy tylko stosunkiem cywilnoprawnym, a wykonywane przez wolontariusza świadczenie na rzecz organizacji jest świadczeniem „odpowiadającym świadczeniu pracy”, a nie świadczeniem pracy. Skutkuje to tym, że do spraw nieuregulowanych w porozumieniu wolontariackim i Ustawie stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego a nie Kodeksu pracy.

Przy działalności gospodarczej – nie wolontariusz a pracownik

Moim zdaniem z przytoczonych przepisów wynika, że jeżeli wolontariusz:

  • jest zatrudniony niezgodnie z zasadami określającymi warunki wolontariatu, np. pracuje na rzecz podmiotu, który nie może korzystać z pracy wolontariuszy
  • albo pracuje przy działalności gospodarczej podmiotu uprawnionego

to wówczas, jeżeli pracuje na rzecz i pod kierownictwem korzystającego oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, to należy traktować go jako pracownika, ponieważ jego świadczenia wówczas nie tyle odpowiadają świadczeniu pracy, co są świadczeniem pracy[1]. A skoro „wolontariusz” jest pracownikiem to przysługują mu nie uprawnienia określone w Ustawie, ale w KP, czyli przede wszystkim prawo do wynagrodzenia. Jeżeli zatem organizacja zatrudnia „wolontariuszy” w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, naraża się na kontrolę Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). PIP może być zawiadamiana o nieprawidłowościach związanych z zatrudnianiem pracowników, w tym ukrywaniem zatrudnienia pod pozorem organizowania wolontariatu. Zgodnie z art. 1 ustawy o PIP jest ona powołana do nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów dotyczących legalności zatrudnienia.

Zawieranie umów cywilnoprawnych na warunkach, w których powinna zostać zawarta umowa o pracę, jest wykroczeniem podlegającym karze grzywny do 30.000 zł (art. 281 KP). Podobna kara grozi za popełnienie wykroczenia polegającego na naruszaniu praw pracownika do urlopu czy też niewydaniu mu świadectwa pracy (art. 282 KP). Jeżeli naruszanie praw pracowniczych jest złośliwe (nacechowane złą wolą) lub uporczywe (wielokrotne, długotrwałe) stanowi przestępstwo zagrożone karą do 2 lat pozbawienia wolności (art. 218 Kodeksu karnego).

Czego ma prawo oczekiwać wolontariusz

Z treści pytania zadanego na wstępie nie wynika jasno, że wolontariuszka pracowała przy działalności gospodarczej. Stowarzyszenie nie wydało jej zaświadczenia o tym, że była wolontariuszką, tłumacząc się tym, że prowadzi działalność gospodarczą i nie może korzystać z wolontariatu. Należy jednak pamiętać, że nie ma zakazu korzystania z pracy wolontariuszy przez organizacje prowadzące działalność gospodarczą. Jest za to wyraźny zakaz korzystania z ich pomocy do celów działalności gospodarczej. Dlatego też wyjaśnienie, które usłyszała wolontariuszka, że nie otrzyma pisemnego potwierdzenia wolontariatu, bo stowarzyszenie nie może zatrudniać wolontariuszy z uwagi na prowadzenie działalności gospodarczej, jest nieprawdziwe.

Stowarzyszenie ma obowiązek wydać wolontariuszowi pisemne zaświadczenie o wykonaniu przez niego świadczeń, jeśli zażąda on takiego dokumentu (art. 44 ust. 2 Ustawy). Przepis ten dotyczy przypadków wolontariatu zgodnego z Ustawą. W takiej sytuacji stowarzyszenie nie może odmówić wydania zaświadczenia wolontariuszowi, a jeżeli to uczyni to narusza prawo.

Ponieważ w opisywanym przypadku stowarzyszenie nie chciało wystawić takiego zaświadczenia należy uznać, że:

  • albo „wolontariuszka” pracowała przy działalności gospodarczej i powinna być traktowana jak pracownik – wówczas może ona zgłosić do Państwowej Inspekcji Pracy łamanie KP przez stowarzyszenie,
  • albo wolontariat był prawidłowy, ale organizacja nie dopełniła obowiązku wydania zaświadczenia – wówczas wolontariuszka może złożyć skargę do organu nadzoru (o tym poniżej).

Jakie sankcje dla organizacji?

Należy pamiętać, że organizacje podlegają nadzorowi organów administracji. Dla stowarzyszenia organem nadzoru jest starosta, dla fundacji – właściwy minister lub starosta, a dla organizacji pożytku publicznego (OPP), w tym w zakresie korzystania z pomocy wolontariuszy, minister do spraw zabezpieczenia społecznego (obecnie – MPiPS). Stwierdzenie naruszenia prawa (np. niewydanie obowiązkowego pisemnego zaświadczenia o wolontariacie na żądanie wolontariuszki lub zatrudnianie wolontariusza do działalności gospodarczej) może być podstawą kontroli  w ramach nadzoru.

Uprawnienia kontrolne organów sprawujących nadzór nad „zwykłymi organizacjami” są jednak dość ograniczone (np. żądanie niezbędnych wyjaśnień, żądanie dostarczenia uchwał) i mogą one nie mieć realnej możliwości działania. Dlatego uważam, że nawet, gdy organ nadzoru uzyskałby informację o nieprawidłowościach przy zatrudnianiu wolontariuszy związanych z łamaniem KP powinien skorzystać z pomocy PIP i poprosić o wszczęcie kontroli, w celu sprawdzenia czy nie występuje zjawisko „ukrytego zatrudnienia”.

Jeśli w grę wchodzi tylko naruszenie w postaci niewydania zaświadczenia o wolontariacie to organ nadzoru może zażądać od stowarzyszenia wydania wolontariuszce zaświadczenia w określonym terminie (tj. usunięcia nieprawidłowości). W skrajnym wypadku dalszego, uporczywego naruszania prawa może wystąpić do sądu o rozwiązanie stowarzyszenia (a gdyby to była fundacja może też żądać wydania zaświadczenia w określonym terminie i w razie jego niewydania wystąpić do sądu o zawieszenie zarządu fundacji). Jak więc widać zastosowanie sankcji należy do sądu.

Nieco inaczej jest ze skutecznością nadzoru w wypadku organizacji mających status OPP, ponieważ w tym wypadku minister (a właściwie osoby przez niego upoważnione do przeprowadzenia kontroli) mają prawo wstępu do siedziby OPP, żądania ustnych i pisemnych wyjaśnień, żądania okazania dokumentów oraz udostępnienia danych mających związek z przedmiotem kontroli. Szczegółowo sposób przeprowadzenia kontroli jest opisany w art. 29 – 34 Ustawy oraz rozporządzeniu MPiPS z 14 września 2010 r. w sprawie przeprowadzania kontroli organizacji pożytku publicznego. W wypadku stwierdzenia w wyniku kontroli rażącego naruszenia prawa (np. niewydanie wbrew przepisom zaświadczeń dla wolontariuszy lub korzystanie z pomocy wolontariuszy przy działalności gospodarczej) minister może wystąpić do KRS o pozbawienie organizacji statusu OPP. Jeżeli w wyniku kontroli, któregokolwiek z wymienionych organów nadzoru zostaną stwierdzone inne nieprawidłowości (np. brak opłaconych składek ZUS lub zaliczek na podatek dochodowy) mogą one zawiadomić, poza PIP, także inne urzędy, np. ZUS, urząd skarbowy czy nawet prokuraturę.

Podstawa prawna:

  • Ustawa z dn. 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r., Nr 234, poz. 1536 z późn. zm.)
  • Ustawa z dn. 26 czerwca 1974 r. Kodeks Pracy (Dz. U. Nr 24 poz. 141 z późn. zm.)
  • Ustawa z dn. 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. z 2012 r., Nr 0, poz. 404 z późn. zm.)


[1] Cechą charakterystyczną świadczenia pracy jest podporządkowanie pracownika pracodawcy, co oznacza, że to pracodawca decyduje o miejscu, czasie, sposobie wykonywania pracy przez pracownika. Jeżeli takiego podporządkowania nie ma można rozważać, czy umowa wolontariacka, która nie spełnia wymogów określonych w Ustawie, nie jest po prostu inną umową cywilnoprawną, np. umową zlecenia. Art. 735 § 1 KC stanowi, że jeżeli z umowy lub okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się mu wynagrodzenie. W wypadku „nieprawidłowego” wolontariatu z umowy wynikało będzie zatem wykonanie zlecenia bez wynagrodzenia. W tym wypadku nie będzie co prawda ukrytego zatrudnienia i naruszenia prawa pracy, ale pojawia się np. problem opodatkowania. Zgodnie bowiem z art. 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (ustawa o PDOP) przychodem jest również wartość otrzymanych przez korzystającego nieodpłatnych świadczeń. Jeśli świadczenia te są związane z działalnością gospodarczą wynikający z nich dochód nie jest zwolniony z opodatkowania (art. 17 ustawy o PDOP).

 


Artykuł powstał w ramach projektu "Internetowe Centrum Wsparcia" współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

źródło: inf. własna ngo.pl
Uwaga! Przedruk, kopiowanie, skracanie, wykorzystanie tekstów (lub ich fragmentów) publikowanych w portalu www.ngo.pl w innych mediach lub w innych serwisach internetowych wymaga zgody Redakcji portalu!

SKOMENTUJ

Uwaga, komentarz pojawi się na liście dopiero po uzyskaniu akceptacji moderatora.


KOMENTARZE

Nie ma żadnych komentarzy - dodaj komentarz
Redakcja www.ngo.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy.