DZIŚ

Światowy Dzień Donacji i Transplantacji

kalendarz | termin ucieka | newsletter | dodaj wiadomość

Nawiązki sądowe – co zmieni się w przepisach

Od lipca 2011 roku zmieniają się przepisy dotyczące zasad przyznawania m.in. organizacjom nawiązek orzekanych przez sądy. Powstanie nowy fundusz „zbierający” zasądzone kwoty, z którego pieniądze będą rozdzielane centralnie w konkursie ofert.

Wiadomość archiwalna

A A A

autor(ka): Radosław Skiba

2011-03-09, 07.54

Jednym ze źródeł finansowania działalności organizacji pozarządowych, w szczególności działających w obszarze ochrony zdrowia, ochrony środowiska oraz udzielania pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych są nawiązki sądowe i świadczenia pieniężne orzekane przez sądy w postępowaniu karnym wobec sprawców przestępstw.

Nawiązka polega na obowiązku zapłacenia określonej kwoty pieniężnej na rzecz pokrzywdzonego lub inny wskazany cel społeczny. W tym drugim przypadku, zgodnie z przepisami obowiązującymi do końca czerwca 2011 r., beneficjentami nawiązek mogą być organizacje pozarządowe (czyli mogą je otrzymywać na swoją działalność statutową).
Świadczenie pieniężne jest środkiem karnym orzekanym przez sąd na cel społeczny wobec sprawcy przestępstwa w przypadkach określonych w Kodeksie karnym (dalej jako k.k.). Zgodnie z przepisami obowiązującymi do końca czerwca 2011 r., beneficjentami tych świadczeń mogą być także organizacje pozarządowe.
Przepisy na dziś
Zgodnie z obecnym art. 47 §1–3 k.k. nawiązki mogą być orzekane od sprawców przestępstw na cele społeczne związane z ochroną zdrowia, ochroną środowiska oraz pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Nawiązki mogą być przyznane instytucji, stowarzyszeniu, fundacji lub organizacji społecznej o zasięgu krajowym, wpisanych do specjalnego wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwości (MS). Natomiast zgodnie z art. 47a k.k. nawiązki od sprawców wypadków komunikacyjnych, w szczególności będących pod wpływem alkoholu lub narkotyków, sąd orzeka na rzecz organizacji zajmujących się pomocą osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych.
Ponadto zgodnie z art. 57a § 1 i 2 k.k. sąd może orzec nawiązkę od sprawcy przestępstwa o charakterze chuligańskim na rzecz organizacji wpisanej do wykazu MS (jeżeli nie ustalono pokrzywdzonego) na cel społeczny, bezpośrednio związany z ochroną dobra naruszonego lub zagrożonego przestępstwem, za które skazano sprawcę.
Na mocy art. 49 k.k. jeżeli sąd odstępuje od wymierzenia kary wobec sprawcy przestępstwa lub stosuje nadzwyczajne złagodzenie kary, warunkowo zawiesza wykonanie orzeczonej kary (popularne „zawiasy”) albo warunkowo umarza postępowanie karne, może orzec świadczenie pieniężne na określony cel społeczny. Sąd ustala na jaki cel, dla jakiej organizacji lub instytucji (np. szpitala) i w jakiej wysokości świadczenie pieniężne ma zostać uiszczone przez sprawcę przestępstwa.
Zarówno pieniądze z nawiązek jak i ze świadczeń pieniężnych przydziela więc sąd wybierając podmiot, który ma je otrzymać z listy uprawnionych do tego „instytucji, organizacji społecznych, fundacji i stowarzyszeń” prowadzonej przez MS (obecnie jest na niej ponad 900 organizacji). Organizacje wpisane do tego wykazu mają obowiązek do końca każdego roku przekazać Ministrowi Sprawiedliwości aktualne informacje o swoich podstawowych zadaniach lub celach statutowych oraz informacje o swoim zasięgu działania. Organizacje, które otrzymały pieniądze z nawiązek lub świadczeń pieniężnych mają też obowiązek sporządzić i przekazać MS do dnia 20 lutego kolejnego roku roczne sprawozdanie dotyczące sposobu wykorzystania otrzymanych środków (art. 196a §2 i 3 Kodeksu karnego wykonawczego). Choć przepisy nie przewidują sankcji za niezłożenie lub złożenie nieprawidłowego sprawozdania, to Minister Sprawiedliwości może zlecić kontrolę organizacji i w razie wykorzystania pieniędzy niezgodnie z ich przeznaczeniem lub niewyodrębnienia tych środków w ewidencji księgowej, na podstawie decyzji administracyjnej wykreślić organizację z wykazu.
Ponadto szczególne podstawy orzekania nawiązek przewidują przepisy pozakodeksowe zawarte w innych ustawach np. w wypadku skazania za przestępstwo związane z narkotykami na podstawie art. 70 ust. 4 Ustawy z dn. 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii sąd może orzec nawiązkę na cele zapobiegania i zwalczania narkomanii w wysokości do 50.000 zł, a za zabicie lub znęcanie się nad zwierzęciem na podstawie art. 35 ust. 5 Ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt nawiązkę w wysokości od 25 zł do 2.500 zł na wskazany przez sąd cel związany z ochroną zwierząt. Dalej omówione zmiany w zasadach zasądzania nawiązek nie dotyczą organizacji otrzymujących nawiązki na podstawie tych szczególnych przepisów. W wypadku tych nawiązek będą one nadal orzekane na rzecz konkretnych organizacji a nie na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.
 
Nowy, centralny Fundusz od lipca 2011 r.
Nowelizacja Kodeksu karnego wprowadzona Ustawą z dn. 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 40, poz. 227) wprowadza zasadnicze zmiany co do sposobu orzekania nawiązek i świadczeń pieniężnych. Zmiany te wejdą w życie 1 lipca 2011 r.
Zgodnie z uzasadnieniem projektu nowelizacji[1] podstawowym celem nowych przepisów jest utworzenie Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej zarządzanego przez MS. Środki Funduszu będą pochodzić m.in. z nawiązek oraz świadczeń pieniężnych orzekanych przez sądy w stosunku do sprawców przestępstw. Według ustawodawcy połączenie w jednym Funduszu środków na pomoc pokrzywdzonym oraz pomoc postpenitencjarną ma pozwolić na prowadzenie spójnej i przejrzystej polityki pomocy pokrzywdzonym oraz skazanym, a ponadto na zachowanie prawidłowych proporcji w tym zakresie. Ponadto skoncentrowanie tych zadań w jednym Funduszu ma zapewnić racjonalne wydatkowanie pieniędzy oraz przynieść budżetowi państwa oszczędności z tytułu zmniejszenia kosztów obsługi.
Powody zmian: nieprawidłowości, restrykcyjność celów, słaba ściągalność
Z uzasadnienia projektu ustawy wynika, że zmiany spowodowała negatywna ocena dotychczas obowiązującego systemu opartego na orzekaniu przez sąd nawiązek i świadczeń pieniężnych bezpośrednio na rzecz organizacji wpisanych na listę prowadzoną przez MS. Obecnie Minister Sprawiedliwości jest zobowiązany wpisać do wykazu organizacji, na rzecz których można zasądzać nawiązki i świadczenia pieniężne, wszystkie podmioty spełniające – nietrudne zresztą do spełnienia – warunki formalne. Aby móc złożyć wniosek o wpis do wykazu prowadzonego przez MS wystarczy mieć w statucie zapisane cele uprawniające je do starania się o otrzymywanie nawiązek. Minister Sprawiedliwości nie ma możliwości weryfikacji wiarygodności i rzetelności podmiotów występujących o wpis do wykazu. Nawet jeżeli organizacja wydaje rażąco nieprawidłowo uzyskane pieniądze, to jedyną możliwą sankcją jest wykreślenie jej z wykazu. Także osoby z organizacji nieprawidłowo wydatkujące uzyskane środki, których dotychczasowa działalność została oceniona negatywnie, a ich organizacja została wykreślona z wykazu, mogą założyć nową organizację i ponownie uzyskiwać pieniądze, a MS nie ma żadnych prawnych możliwości, aby temu zapobiec.
Jak wynika z analizy rocznych sprawozdań, do których składania zobowiązane są organizacje, które otrzymały pieniądze od skazanych z tytułu nawiązek lub świadczeń pieniężnych, sposób wydatkowania przekazanych środków, a także realizacja obowiązku składania sprawozdań, jest w dużej mierze nieprawidłowa. Z przeprowadzanych weryfikacji i analiz sprawozdań wynika, że zawierały one liczne błędy i braki, polegające przede wszystkim na wskazaniu nieprawidłowego wykorzystania zasądzonych należności oraz występowaniu rozbieżności między danymi dotyczącymi kwot środków faktycznie otrzymanych a środkami wykorzystanymi.
Obowiązujące obecnie przepisy są też bardzo restrykcyjne co do celów, na które można wydać otrzymane nawiązki i świadczenia pieniężne. Można je mianowicie przeznaczać jedynie na cele bezpośrednio związane z ochroną zdrowia, ochroną środowiska, udzielaniem pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych. Wspomniana bezpośredniość powoduje, że nie można wydać ich np. na zakup sprzętu, szkolenia lekarzy lub wolontariuszy itp. Zmiana przepisów od lipca 2011 r. ma zapewnić tu znacznie większą elastyczność. Możliwe będzie wydanie pieniędzy na więcej celów, przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad wydatkami. Sposób wydatkowania przekazanych środków będzie bowiem wyraźnie określony w umowie dotacji (teraz umowy się nie zawiera – pieniądze trafiają bezpośrednio do organizacji i są wydawane na zasadach określonych w ustawie).
Rozdrobnienie
Istnieje też bardzo wiele organizacji, na rzecz których zasądzane są jedynie niewielkie sumy pieniędzy, przez co nie są one w stanie podjąć żadnych poważniejszych działań w kierunku realizacji założonych celów. Ze względu na to, że wiele z tych organizacji nie ma innych źródeł przychodów, środki te wydawane są głównie na administrowanie organizacją.
Doświadczenia kilku lat obowiązywania dotychczasowych przepisów wskazują również na to, że wiele organizacji, szczególnie mniejszych i otrzymujących niewielkie nawiązki i świadczenia, nie podejmuje żadnych działań w celu ich egzekucji (tzn. pieniądze wprawdzie zostają zasądzone przez sąd, ale nigdy lub z dużym opóźnieniem wpływają na konto organizacji). Sytuacja taka nie tylko odbija się na sytuacji osób, którym z zasądzonych kwot można byłoby udzielić pomocy, gdyby pieniądze wpłynęły, ale również zmniejsza oddziaływanie płynące z wyroku na skazanego – podważa tym samym autorytet prawa oraz jego instytucji. Powołanie Funduszu ma przyczynić się do zwiększenia ściągalności należności, co powinno zwiększyć kwotę środków, które będą przeznaczone na leżące u podstaw jego powołania cele.
Jakie będą nowe zasady?
Zgodnie z nowymi zasadami pieniądze z nawiązek oraz świadczeń pieniężnych mają być orzekane na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, a nie bezpośrednio na rzecz konkretnych organizacji. Środki Funduszu będą mogły być przeznaczane m.in. na działalność:
  • jednostek niezaliczanych do sektora finansów publicznych i niedziałających w celu osiągnięcia zysku (w tym stowarzyszeń, fundacji),
  • a także organizacji[2] i instytucji (np. szpitali),
- które udzielają wszechstronnej pomocy pokrzywdzonym przestępstwem oraz członkom ich rodzin, a w szczególności pomocy medycznej, psychologicznej, rehabilitacyjnej, prawnej oraz materialnej. Nawiązki będą też mogły być przekazane na działalność polegającą na udzielaniu pomocy postpenitencjarnej.
Warto też pamiętać, że od 1 lipca 2011 r. w wypadku skazania sprawcy za przestępstwo przeciwko środowisku nawiązki nie będą już orzekane na rzecz organizacji zajmujących się ochroną środowiska lecz na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). O dofinansowanie z NFOŚiGW będą mogły ubiegać się również organizacje pozarządowe.
Powierzenie organizacjom pozarządowym realizacji zadań służących pomocy ofiarom przestępstw oraz pomocy postpenitencjarnej odbywać się będzie w drodze konkursu ofert. Organizacje będą składać wnioski do Ministra Sprawiedliwości będącego dysponentem Funduszu, a ten po ich ocenie będzie przyznawał – po zawarciu umowy – pieniądze na ich realizację.
 
W intencji MS zadania powierzane organizacjom pozarządowym będą służyć przede wszystkim tworzeniu sieci pomocy ofiarom przestępstw, dzięki której każdy pokrzywdzony będzie mógł uzyskać niezbędne informacje, porady oraz pomoc prawną, psychologiczną czy socjalną na każdym etapie postępowania. Kluczowym elementem systemu, zgodnie z wolą MS, ma być uruchomienie funkcji opiekuna ofiary – wolontariusza, który w miarę potrzeby będzie towarzyszył pokrzywdzonemu przestępstwem od momentu zgłoszenia przez niego faktu pokrzywdzenia i kontaktu z organami ścigania, aż do czasu, kiedy wsparcie to nie będzie już konieczne.
Zgodnie z nowymi przepisami organizacje, z którymi zostanie zawarta umowa na realizację zadań finansowanych ze środków Funduszu, będą obowiązane do prowadzenia wyodrębnionej ewidencji księgowej otrzymanych środków oraz dokonywanych z tych pieniędzy wydatków. Będą też miały obowiązek sporządzenia i przekazania Ministrowi Sprawiedliwości sprawozdania dotyczącego ich wykorzystania, w terminie 15 dni od dnia zakończenia realizacji zadania. Organizacje, które wykorzystają je niezgodnie z celem przyznania, będą obowiązane do zwrotu równowartości przekazanych środków w terminie 30 dni od dnia wezwania do zwrotu.
Szczegółowy sposób przeprowadzania konkursu ofert oraz składania wniosków, a także sposób przekazywania środków finansowych uprawnionym podmiotom i ich rozliczania, ma zostać określony w rozporządzeniu.
Słabe strony zmian
Niestety na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości ciągle nie informacji o rozpoczęciu pracy nad przygotowaniem projektu rozporządzenia w sprawie sposobu przeprowadzania konkursu ofert oraz składania wniosków, a także sposobu przekazywania środków finansowych uprawnionym podmiotom i ich rozliczania.
Niewątpliwą wadą opisanych rozwiązań jest też brak odwołania się do przepisów ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, gdzie zasady zlecania realizacji zadań publicznych i organizowania otartych konkursów ofert zostały dokładnie opisane. Nowa ustawa nie odwołuje się nawet do definicji organizacji pozarządowej zawartej w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. To bardzo źle świadczy o spójności systemu prawnego i utrudni stosowanie nowych przepisów oraz może wprowadzić dużą dozę uznaniowości w przygotowywaniu i rozstrzyganiu konkursów.
Wiele wątpliwości budzą też te nowe przepisy wśród samych organizacji (np. tutaj w komentarzach: /wiadomosci/443475.html).
Przepisy przejściowe
Pamiętajmy, że organizacje, na rzecz których orzeczono w 2011 r. nawiązki lub świadczenia pieniężne w ciągu 60 dni od wejścia w życie ustawy będą zobowiązane złożyć w MS sprawozdanie z wykorzystania przyznanych środków – muszą to zrobić do 30 sierpnia 2011 r. Musi ono zawierać informację o wysokości otrzymanych pieniędzy oraz o sposobie ich wydania. Przepis ten budzi jednak bardzo poważne wątpliwości.
Po pierwsze można zastanawiać się czy należy przez to rozumieć, że organizacje muszą w terminie 60 dni od wejścia w życie ustawy wydać przyznane pieniądze? Można tak uznać, ponieważ w przeciwnym razie nie będą w stanie złożyć wspomnianego sprawozdania. Po wejściu w życie nowelizacji nie będzie już przepisów zobowiązujących organizacje do złożenia rocznego sprawozdania, organizacje nie będą więc miały możliwości rozliczenia się z nich w terminie późniejszym.
Po drugie wykonanie obowiązku rozliczenia otrzymanych pieniędzy, a tym bardziej ich wydanie, w ciągu 60 dni od dnia wejścia w życie nowelizacji może być niemożliwe. Nawiązki i świadczenia pieniężne mogą być zasądzane na rzecz organizacji do dnia 30 czerwca 2011 r. Powstaje więc pytanie jak rozliczy się organizacja, na rzecz której zasądzono nawiązkę lub świadczenie pieniężne tuż przed wejściem w życie ustawy, w sytuacji gdy skazany wpłacił pieniądze tuż przed lub nawet po upływie terminu 60 dni na złożenie przez organizację sprawozdania? Ustawodawca nie wziął tego pod uwagę, chociaż w uzasadnieniu ustawy wskazywał, że organizacje mają problemy z egzekucją należności od skazanych.
Po trzecie nie wiadomo jak odczytywać przepis mówiący, że do wykonania nawiązek i świadczeń pieniężnych orzeczonych przed wejściem w życie nowelizacji stosuje się przepisy dotychczasowe. Czy przez wykonanie należy rozumieć tylko zasady egzekucji tych należności, czy również zasady dotyczące składania przez organizacje rocznych sprawozdań?
Gdyby przyjąć, że przepis ten zachowuje w stosunku do nawiązek i świadczeń pieniężnych zasądzonych na rzecz organizacji przed wejściem w życie nowelizacji obowiązek złożenia rocznego sprawozdania, to sprawozdanie, które organizacja jest zobowiązana złożyć do 30 sierpnia 2011 r. byłoby sprawozdaniem dodatkowym. Przeciwko takiej interpretacji przemawia jednak uzasadnienie projektu ustawy, gdzie wskazano, że obowiązek złożenia sprawozdania do 30 sierpnia 2011 r. wprowadzono właśnie z uwagi na uchylenie przepisów dotyczących obowiązku składania sprawozdań rocznych.
 
Podstawa prawna:
  • Ustawa z dn. 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 40, poz. 227)
  • Ustawa z dn. 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.)

[1] Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy – Prawo ochrony środowiska (druk 1854).
[2] Tak brzmi zapis w ustawie.

 

źródło: inf. własna ngo.pl
Uwaga! Przedruk, kopiowanie, skracanie, wykorzystanie tekstów (lub ich fragmentów) publikowanych w portalu www.ngo.pl w innych mediach lub w innych serwisach internetowych wymaga zgody Redakcji portalu!

SKOMENTUJ

Uwaga, komentarz pojawi się na liście dopiero po uzyskaniu akceptacji moderatora.


nawiązki sądowe - 2012-12-13, 17:56
czy już coś się wyjaśniło? - 2011-05-19, 08:09
dostaną urzędasy - 2011-03-09, 22:59
nie będzie tak prosto - 2011-03-09, 08:55
Redakcja www.ngo.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy.