Inspiracją do napisania tego artykułu była nadesłana niedawno do redakcji ngo.pl „oferta sprzedaży fundacji” przez jej jedynego fundatora. Zacząłem zastanawiać się, czy taka transakcja jest legalna i prawnie skuteczna? Co tak naprawdę jest jej przedmiotem? Czy fundatorzy mogą sprzedać fundację lub członkowie stowarzyszenia mogliby skutecznie pod względem prawnym sprzedać swoje stowarzyszenie? Postaram się odpowiedzieć na zadane pytania i podać uzasadnienie swojej opinii.

NGO to nie spółka

Media często informują o tym, że jakaś prywatna lub państwowa spółka została sprzedana. Wiemy wszyscy, że w związku z trwającym w Polsce procesem prywatyzacji Minister Skarbu Państwa sprzedaje (od pewnego czasu również na aukcjach) państwowe firmy. Czy zatem na podobnej zasadzie można sprzedać stowarzyszenie lub fundację?

W wypadku spółek potocznie mówi się o ich sprzedaży, lecz w rzeczywistości przedmiotem transakcji nie są spółki, lecz udziały lub akcje (wszystkie lub cześć z nich, ale np. dająca większość głosów na walnym zgromadzeniu wspólników). Tymczasem w przypadku stowarzyszenia czy fundacji nie ma żadnych udziałów, które można by sprzedać.

Stowarzyszenie

Członkostwo w stowarzyszeniu należy do „uprawnień osobistych”, które nie mogą być zbyte w drodze czynności prawnej, ani nie mogą przejść na inną osobę, np. w drodze dziedziczenia. Statut stowarzyszenia określa, kto może być jego członkiem i przystąpienie nowego członka wymaga akceptacji stowarzyszenia. Zdecydowanie nie można zatem odsprzedać swojego miejsca w stowarzyszeniu.

Fundacja

W fundacjach w ogóle nie występuje pojęcie członkostwa. Fundatorzy są osobami, które utworzyły fundację, składając przed notariuszem oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji i przeznaczając na jej działanie określony majątek. Od chwili rejestracji fundacja (podobnie jak stowarzyszenie) uzyskuje osobowość prawną i staje się odrębnym podmiotem. Zarząd fundacji obowiązany jest działać dla dobra powszechnego i w ten sposób realizować cele określone w statucie fundacji. Fundacja nie może zostać zlikwidowana decyzją fundatora, a jej majątek nie może być zwrócony fundatorowi.

Ewentualne uprawnienia fundatora określone w statucie fundacji mają charakter osobisty i nie mogą zostać zbyte ani przeniesione na inny podmiot. Podobny pogląd zaprezentował Sąd Najwyższy (por. uchwała SN z dn. 1 lutego 2000 r.; III CZP 36/99), który uznał, że uprawnienia fundatora dotyczące powoływania organów fundacji nie przechodzą na jego następcę prawnego. Oznacza to, że nie można ich odstąpić, sprzedać czy też zbyć w inny sposób, nie podlegają także dziedziczeniu. Podobne stanowisko zajął Sąd apelacyjny w Warszawie, który stwierdził, że fundator ma z mocy ustawy szczególne uprawnienia, ale tylko do chwili zarejestrowania fundacji, z którą to uzyskuje ona osobowość prawną. Uprawnienia fundatora mają charakter praw osobowych, nie mają charakteru cywilnego i nie tworzą praw podmiotowych. Są one niezbywalne – nie możną ich sprzedać (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dn. 30 lipca 1998 r.; I ACa 500/98).

Z tych właśnie powodów nie można prawnie skutecznie sprzedać fundacji ani stowarzyszenia.

Etyczne względy każą też zastanowić się, jaki sens ma „sprzedaż” organizacji. Szczególnie jeśli chodzi o fundację/stowarzyszenie, która ma status organizacji pożytku publicznego i nie bez podstaw można przypuszczać, że motywem takiej „sprzedaży” jest możliwość otrzymywania przez „odsprzedaną” OPP wpłat z 1%. Ale to jest już temat do innych rozważań.