Na pewno nie użyłbym jej do rozkazywania. Gdyby szukać takiego najważniejszego przekazu to – pewnie to trąci banałem – ale powiedziałbym: „Szukajcie obywatela, szukajcie ludzi”. Chyba najważniejsze, ponadczasowe wyzwanie, jakie jest przed sektorem to kwestia zakorzenienia i autentyzmu działań. Ale temu jest coraz trudniej sprostać. Ludzie, nie tylko zresztą w Polsce, coraz mniej angażują się w sprawy publiczne oraz zaczynają to robić inaczej (bardziej incydentalnie i bezpośrednio, poza strukturami). Organizacje często nie nadążają za tymi zmianami i grozi im, że staną się anachroniczne. Obywateli redukujemy do „dysponentów 1%”. Jesteśmy strasznie zależni od środków, które ma administracja i nie potrafimy często zdobyć się na stanowczy, odrębny pogląd. Słabo spełniamy funkcje rzecznicze. Zajęci uczestnictwem w kolejnych grantowych loteriach zapominany po co i dla kogo coś robimy. Jako społeczeństwo mamy też chyba problem z samodiagnozą. Z jednej strony rządzi nami zmitologizowane przekonanie o własnych historycznych zasługach, a z drugiej potworne kompleksy, brak wiary w siebie i zbiorowa niemoc. 

W czasie tych 20 lat, po pierwszej euforii zaangażowania obywatelskiego, nastąpiła stagnacja, a obecnie nawet jego spadek. To przekłada się na kondycję sektora. Pokazują to różne badania, w tym prowadzone przez Stowarzyszenie Klon/Jawor czy „Diagnoza społeczna”. Zamykamy się w sobie. Sprawy publiczne, jeśli interesują nas w ogóle to jako przedmiot nieco masochistycznej rozrywki („oglądactwo” polityki partyjnej), albo jako miejsce załatwiania interesów, egzekwowania uprawnień (administracja). Różne są hipotezy na ten temat. Np. Hirschman mówi, że zaangażowanie w sprawy publiczne i prywatne ma charakter cykliczny, jest rodzajem sinusoidy. Próbujemy też wyjaśnić swoje zachowania w kategoriach społeczeństwa postkomunistycznego (Homo sovieticus), albo że ulegamy prekapitalistycznej potrzebie zwiększania swoich zasobów materialnych. W pewnym sensie ten rodzaj wyboru można uznać za rodzaj prymitywnego (i chyba wadliwego) zdefiniowania natury szczęścia. Kolekcjonujemy i dbamy o rzeczy, które być może nie są nam do niczego potrzebne, a w każdym razie nie czynią nas szczęśliwszymi. Mamy też anachroniczne, choć historycznie pewnie uzasadnione, wyobrażenie na temat roli państwa. Czasem mam też wrażenie, że my chcielibyśmy takiego kraju, w którym państwo niczego od nas nie wymaga, a my za chcemy od niego jak najwięcej. Nie ma równowagi, poczucia współodpowiedzialności. Tak jak byśmy wybrali z całego porządku politycznego tylko niektóre rzeczy, poglądy, wartości. Ale one są całkowicie nieprawdziwe, nietrwałe. 

Mam wrażenie, że natura ma to do siebie, że w końcu jakoś odreaguje. Może paradoksalnie „coś się wydarzy” dzięki obecnemu kryzysowi? Kryzys można też interpretować w kategoriach kreatywnej destrukcji. Akurat w Polsce kapitał społeczny, sposób organizowania się ma bardzo mobilizacyjny charakter, więc może uda się. Może ten kryzys jest rodzajem niechcianego prezentu na 20-lecie?

To jest ważny moment próby dla sektora pozarządowego, i albo ten sektor rozpadnie się, bo okaże się, że do niczego się nie nadaje, nie ma nic do zaoferowania, albo jest to moment, w którym rzeczywiście możemy udowodnić swoje kompetencje. To jest także dobry czas do zbudowania innej relacji z państwem. Nie jest już tak, że rząd bezpośrednio zarządza przedsiębiorstwami i gospodarką, ale jednocześnie to jemu wystawia się polityczny rachunek za społeczne koszty kryzysu. Z kryzysem trzeba walczyć, ale chodzi przede wszystkim o tworzenie warunków dla mobilizacji społecznej. Np. w Wielkiej Brytanii rząd natychmiast zareagował wzmocnieniem działań obywatelskich. Uruchomiono program Real Help for Communities, bo to właśnie na poziomie lokalnym powinna być pierwsza linia obrony i pierwszy punkt pomocy dla osób, rodzin odczuwających skutki kryzysu. Marzy mi się żeby i polski rząd wykazał się podobną wyobraźnią. 

To wiąże się z problemem „odkorzenienia” instytucji. Łatwo jest powiedzieć, że wyrwane ze społeczeństwa są partie polityczne i media, to samo – związki zawodowe, administracja. Ale to trzeci sektor powinien zrobić tak dużo, jak to możliwe, by być tkanką łączną w społeczeństwie. Patrzę na różne kampanie 1% i czasami sobie myślę, że chciałbym wreszcie zobaczyć plakat, na którym jakaś organizacja napisałaby: „Nie chcę twoich pieniędzy, daj mi trochę czasu”. To znaczy daj z siebie coś, co ma głębszą wartość. Przekazywanie 1% podatku jest ważne, ale nic prawie nie „kosztuje”. I na ogół nie buduje autentycznej relacji zaangażowania – czasem jest tylko jej mizernym substytutem. Chodzi o chęć rozwiązania problemu, a nie chęć pozbawienia się go poprzez danie pieniędzy, bo to jest tak naprawdę rodzaj mizantropii, która się schowała za coś, co udaje filantropię.

Ale miało być pozytywnie… 

Ale określając cele pozytywnie: musimy się zebrać, zmobilizować.