Do organizacji pożytku publicznego (dalej "OPP") docierają ostatnio niepokojące sygnały, że niektóre urzędy skarbowe odmówiły przyjęcia zeznań podatkowych, w których podatnik chciał przekazać 1% swojego podatku danej OPP, albo wzywały podatników do skorygowania już złożonych deklaracji i przekazania „1%” innej OPP. Przyczyną, na którą powoływali się urzędnicy, był brak numeru rachunku tej konkretnej OPP w ogólnopolskiej bazie danych stworzonej przez organy skarbowe na potrzeby rozliczania 1% podatku. O ile takie przypadki rzeczywiście miały miejsce, tę praktykę trzeba ocenić jako sprzeczną z prawem.

Podatnik będący osobą fizyczną może przekazać jednej wybranej przez siebie OPP 1% swojego podatku należnego za rok 2008, wskazując w odpowiednich rubrykach formularzy PIT-28, PIT-36, PIT-36L, PIT 37 lub PIT 38 nazwę wybranej OPP i jej nr KRS.

Uprawnione do otrzymania 1% podatku za rok 2008 są organizacje, które posiadały status OPP w dniu 30 listopada 2008 roku i zostały umieszczone w wykazie ogłoszonym w dniu 31 grudnia 2008 roku w Monitorze Polskim przez Minister Pracy i Polityki Społecznej.

Każda OPP ujęta w tym wykazie (było ich łącznie 6,383) powinna, do 2 lutego 2009 przekazać naczelnikowi urzędu skarbowego właściwego dla jej siedziby aktualny numer rachunku bankowego, na który ma być przekazany 1% podatku. Jeśli OPP nie wywiązała się z tego obowiązku w terminie, traci prawo do otrzymania 1%.

Co istotne, termin do zawiadomienia naczelnika urzędu skarbowego o numerze konta OPP był zachowany też, jeśli organizacja nadała zawiadomienie pocztą najpóźniej 2 lutego 2009 (niezależnie od tego, kiedy takie zawiadomienie zostało faktycznie doręczone naczelnikowi). Biorąc pod uwagę, że doręczenie listu poleconego nawet w obrębie Warszawy zajmuje czasem kilka tygodni, naczelnik urzędu skarbowego właściwego dla OPP jeszcze na koniec lutego (a nawet na początku marca) nie mógł mieć pewności, czy dana organizacja dopełniła obowiązku zawiadomienia o numerze rachunku w terminie.

Informacja o aktualnym numerze konta przekazana przez OPP urzędowi skarbowemu jest następnie przekazywana wewnątrz administracji skarbowej i powinna trafić jak najszybciej do ogólnopolskiej bazy danych. To na podstawie tej bazy pozostałe urzędy będą mają ustalać, czy konkretna organizacja podała aktualny i prawidłowy numer konta numer konta dla celów przekazania jej 1% podatku z napływających do nich rozliczeń.

Przebieg i sprawność tej procedury to już wewnętrzna sprawa organów skarbowych. A zatem, ani podatnicy ani organizacje pożytku publicznego nie powinny ponosić negatywnych konsekwencji ewentualnych opóźnień w przekazywaniu informacji między urzędami i aktualizacji bazy danych. W praktyce okazało się jednak, że sam proces aktualizowania ogólnopolskiej bazy danych OPP zajął parę miesięcy. Ministerstwo Finansów poinformowało w sposób nieoficjalny, że powinien był zakończyć się 31 marca (przepisy prawa nie wskazują tutaj żadnego terminu).

Ze względu na sposób wyznaczenia terminów ustawowych, było niemal pewne, że w tym roku dojdzie do sytuacji, w których deklaracja podatkowa z poleceniem przekazania „1%” danej OPP trafi do urzędu skarbowego zanim aktualny numer konta tej organizacji znajdzie się w ogólnopolskiej bazie danych. Terminy na złożenie deklaracji podatkowych za rok 2008 (dla podatników) oraz na zawiadomienie urzędu skarbowego o numerze rachunku bankowego (dla OPP) biegły równolegle, a zatem część deklaracji (w tym wszystkie złożone w terminie formularze PIT-28) została złożona jeszcze przed upływem terminu na poinformowanie o numerze rachunku, nie wspominając już o dodatkowym czasie potrzebnym na jego przekazanie do centralnej bazy danych

Urzędy skarbowe powinny przekazać uprawnionym OPP 1% podatku (pomniejszone o koszty przelewu) za rok 2008 odpowiednio w maju lub w czerwcu (w przypadku 1% podatku przekazanego w deklaracji PIT-28) albo w lipcu lub w sierpniu (w przypadku 1% przekazanego w innej deklaracji PIT) 2009 roku. Jeśli, natomiast, OPP nie przekazała właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego aktualnego numeru konta w ustawowym terminie (albo podała błędny numer rachunku) urząd „odstąpi od przekazania” jej 1% podatku (w takim przypadku kwota ta pozostaje na koncie budżetu państwa).

Z brzmienia przepisu, który nakazuje naczelnikowi urzędu "odstąpić od przekazania" 1% podatku, wynika, że rozstrzygnięcie, co do tego, czy dana OPP kwalifikuje się do otrzymania "1%" zgodnie z żądaniem podatnika powinno być podjęte dopiero na etapie przekazywania kwoty podatku, a więc najwcześniej w maju.

Brak w pełni zaktualizowanej bazy danych OPP nawet do końca kwietnia 2009 roku nie uniemożliwia, zatem przekazania 1% podatku uprawnionym OPP – naczelnik urzędu może przecież poczekać z realizacją tego polecenia do momentu, kiedy kwestia statusu i numeru konta OPP będzie rozstrzygnięta. Co bardzo istotne, z punktu widzenia prawa, urząd skarbowy nie może oceniać „kwalifikacji” danej OPP do otrzymania 1% podatku na jakiejkolwiek innej podstawie, niż wykaz organizacji opublikowana w Monitorze Polskim. Wykorzystywanie ogólnopolskiej bazy tworzonej przez samych urzędników to już kwestia wewnętrznej decyzji administracji skarbowej.

Co więcej, za treść samego zeznania podatkowego odpowiada podatnik, stąd urząd nie może odmówić przyjęcia deklaracji. Przepisy prawa nie dają też urzędom prawa do „poprawiania” deklaracji, czyli de facto wpływania na jej treść, nawet, jeśli urzędnik wierzy, że konkretna zmiana leży w interesie podatnika.

Dość powszechną praktyką w urzędach skarbowych jest sprawdzanie składanych osobiście deklaracji przez urzędników przed ich złożeniem na biurze podawczym urzędu. Pozwala to uniknąć ponownego wzywania podatnika do urzędu np. w przypadku niewypełnienia właściwego formularza, błędnego wypełnienia formularza (zwłaszcza błędów rachunkowych) lub niezłożenia wymaganych załączników.

O ile można jeszcze zaakceptować weryfikację treści zeznań podatkowych pod kątem wysokości należnego podatku, kwoty do zapłaty przez podatnika czy zwrotu na jego rzecz – bo rzeczywiście pomaga to podatnikom i oszczędza pracy urzędom – o tyle zupełnie niedopuszczalna jest ingerencja w suwerenną decyzję podatnika co do przekazania 1% podatku konkretnej OPP (poza wytknięciem formalnego błędu w numerze KRS lub nazwie organizacji, ewentualnie sprawdzeniem, czy dana OPP w ogóle znajduje się w wykazie opublikowanym w Monitorze Polskim). Podatnik ma prawo przekazać 1% swojego podatku OPP wybranej z listy opublikowanej w Monitorze Polskim, a organy podatkowe nie mogą ingerować w tę decyzję. Jeśli okaże się, że podatnik wskazał organizację nieuprawnioną (np. właśnie taką, która nie dotrzymała terminu na zawiadomienie urzędu o numerze rachunku bankowego), jedynym skutkiem będzie to, że pieniądze pozostaną w budżecie państwa. Jest to, zatem ryzyko przekazującego, a negatywne skutki poniesie sama organizacja.

W praktyce urzędy skarbowe nie dysponowały zaktualizowaną bazą danych OPP w momencie przyjmowania pierwszych PITów z żądaniami przekazania 1% podatku na rzecz konkretnych organizacji. Sygnały, które docierają od organizacji pożytku publicznego, wskazują, że przynajmniej niektórzy urzędnicy wzywali podatników do zmiany dyspozycji o przekazaniu 1%, powołując się właśnie na brak danych o numerze rachunku organizacji w nieaktualnej bazie danych. Jak już zaznaczaliśmy, ta baza jest wewnętrznym narzędziem administracji. Dlatego, skutki nieprawidłowych wpisów powinny obciążać wyłącznie organy skarbowe, a urzędnicy skarbowi nie mogą wyłącznie w oparciu o dane tam zawarte podejmować jakichkolwiek działań względem podatników. Jeśli tak się działo, urzędnicy wykraczali poza swoje kompetencje.

Tego typu działania ze strony urzędników skarbowych, jeśli faktycznie miały miejsce, trzeba by uznać za bezprawne, co w niektórych przypadkach może się wiązać się nawet z ryzykiem odpowiedzialności karnej (np. na podstawie art. 231 lub 286 kodeksu karnego). Standardowym narzędziem prawnym w sytuacji, gdy urzędnik przekroczył swoje ustawowe kompetencje, jest skarga administracyjna (na podstawie kodeksu postępowania administracyjnego - por. Rozdział 2).

Organizacja lub osoba dotknięta na skutek takiego bezprawnego działania może wnieść skargę na czynności urzędnika do organu hierarchicznie wyższego – w tym wypadku naczelnika odpowiedniego urzędu skarbowego. Celem takiej skargi nie jest jednak dochodzenie roszczeń przez samego pokrzywdzonego (np. poprzez zadośćuczynienie), a jedynie zwrócenie uwagi administracji na problem i ewentualne ukaranie urzędnika w trybie dyscyplinarnym. Oczywiście, taki efekt jest wciąż społecznie istotny i może mieć zasadniczy wpływ na zachowania urzędników w przyszłości.

W przypadku, gdy wskutek bezprawnych działań urzędników skarbowych organizacja pożytku publicznego poniosła szkodę (nie przekazano jej 1% podatku mimo, że w terminie zawiadomiła naczelnika urzędu o numerze rachunku, a podatnik wskazał ją jako uprawnioną), można próbować dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa.

W praktyce, tego typu sprawy mogą okazać się trudne dowodowo: OPP musiałaby udowodnić, że urzędnik bezprawnie wpłynął na decyzję konkretnego podatnika. Jeśli wskutek uwagi urzędnika podatnik ponownie wypełnił formularz wskazując inną OPP i w takiej treści złożył go na biurze podawczym urzędu, bezprawne działanie urzędnika może być trudno udowodnić. Jeżeli jednak podatnik wypełnił prawidłowo formularz i złożył go w urzędzie lub wysłał pocztą, a następnie został wezwany do korekty, powinien pozostać po tym ślad w dokumentacji. W praktyce, potrzebne byłyby też zeznania podatnika lub innych świadków.

Łatwiejsze dowodowo będą przypadki, gdy podatnik wskazał uprawnioną organizację, a naczelnik odstąpił od przekazania 1% podatku opierając się na błędnej informacji o niedopełnieniu przez OPP obowiązku wskazania numeru rachunku bankowego. W każdym przypadku OPP musiałaby jednak wiedzieć, że dany podatnik wskazał lub usiłował wskazać ją jako beneficjenta „1%”, co może okazać się trudne. Podatnik może nie wiedzieć, że jego podatku w rzeczywistości nie przekazano na kont organizacji albo uzna, że sprawa nie jest warta kłopotu ze składaniem zeznań w (być może dość odległym) sądzie. Wreszcie, ocena możliwości wygrania konkretnej sprawy będzie zależna od danego przypadku i analizy zebranego materiału dowodowego.

Wreszcie, szczególnym rodzajem "szkody" w analizowanej sytuacji jest naruszenie dóbr osobistych organizacji. Urzędnik, informując podatnika o tym, że OPP "nie podała w terminie numeru konta", stwierdza nieprawdę i naraża na szwank dobre imię organizacji. Podatnik, który w urzędzie skarbowym dowiedział się, że wybrana przez niego organizacja nie wywiązała się na czas z ustawowego obowiązku ma podstawy zwątpić w jej rzetelność. W najlepszym razie sprawdzi tę informację u źródła (i przekona się, że zawinił urząd), w najgorszym zmieni swoje preferencje i wybierze inną OPP na beneficjenta "1%". Negatywny skutek podania takiej błędnej informacji przez urzędnika wykracza poza stratę czysto materialną (tj. utratę środków z 1%), ponieważ dotyka dobrego imienia i wiarygodności samej OPP.

Na tej podstawie możliwe jest dochodzenie przeciwko Skarbowi Państwa roszczeń z tytułu naruszenia dóbr osobistych organizacji, gdzie przesłanki i proces dochodzenia roszczeń będzie podobny jak w przypadku procesu o odszkodowanie opisanego powyżej. W oparciu o przepisy kodeksu cywilnego możliwe jest również wystąpienie z roszczeniami niemajątkowymi, czyli żądaniem sprostowania błędnej informacji przez urząd skarbowy lub oficjalnych przeprosin. Ten instrument prawny może się okazać najskuteczniejszym środkiem zaradczym w sytuacji podważenia zaufania dla OPP.

 

Przed podjęciem formalnych kroków prawnych, które zawsze wiążą się z nakładem sił i środków (a także ryzykiem ponoszenia kosztów procesu w razie przegranej) na pewno warto spróbować „pokojowego” wyjaśnienia sprawy z  urzędem skarbowym. Opisane praktyki urzędników skarbowych (jeśli rzeczywiście miały miejsce) najprawdopodobniej wynikały z nieświadomości czy błędu, a nie złej woli. W takich sytuacjach jest szansa na porozumienie i skorygowanie błędów.

Termin na składanie rocznych deklaracji podatkowych (innych niż PIT-28) jeszcze nie upłynął, a biorąc pod uwagę to, że znaczna część podatników czeka z rozliczeniem do ostatniej chwili, nie wykluczone, że problem z weryfikacją aktualnych numerów kont OPP jeszcze się pojawi. W tym kontekście przyda się na pewno większa ostrożność po stronie urzędników skarbowych przy posługiwaniu się wykazem innym, niż opublikowany w Monitorze Polskim.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Krzysztof Hajdamowicz jest radcą prawnym, stałym współpracownikiem kancelarii Clifford Chance, Janicka, Namiotkiewicz, Dębowski i wspólnicy sp. k. i członkiem zarządu Fundacji "Prawo do Pomocy"

Katarzyna Szymielewicz jest prawnikiem, konsultantem ds. działalności pro bono kancelarii Clifford Chance, Janicka, Namiotkiewicz, Dębowski i wspólnicy sp. k., członkiem zarządu Fundacji "Prawo do Pomocy" oraz Polskiej Sekcji Międzynarodowej Komisji Prawników