Koordynujesz Program Spraw Precedensowych, a przecież w Polsce nie obowiązuje prawo precedensowe...

Maciej Bernatt: Oczywiście, że nie. System precedensowy, to system krajów common law - Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Po angielsku nasz projekt nazywamy Strategic Litigation Program i to chyba bliżej oddaje charakter metody, którą się posługujemy przy dobieraniu i prowadzeniu spraw...

Jak w takim razie rozumieć hasło umieszczone na Waszej stronie: "Program Spraw Precedensowych - to brakujące ogniwo państwa prawnego"?

MB: Program Spraw Precedensowych powstał w 2004 roku, od tego czasu nieprzerwanie jest elementem oferty Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Działamy w ramach działu prawnego Fundacji.  Sformułowanie, że Program Spraw Precedensowych jest brakującym ogniwem państwa prawnego jest autorstwa prof. Wiktora Osiatyńskiego i to jego należy zapytać o dokładną interpretację tego stwierdzenia. Odsyłam więc do niego lub na naszą stronę www.hfhr.org.pl/precedens do zakładki "Powiedzieli o PSP". Jest tam umieszczony artykuł, w którym profesor tłumaczy – w świetle dużej roli sądów w kraju demokratycznym, konieczność podejmowania tego typu aktywności przez organizacje pozarządowe w Polsce. Sam pomysł programu jest oparty na założeniu, że będziemy prowadzić tzw. litygację strategiczną.

Co to znaczy?

MB: Litygacja strategiczna jest to przystępowanie do postępowań sądowych  w sprawach, które traktujemy za istotne z punktu widzenia interesu publicznego. Sprawach, które uważamy za bardzo ważne z punktu widzenia praw człowieka, z punktu widzenia funkcjonowania demokratycznego państwa prawa.

Jakie sprawy kwalifikujecie do programu?

MB: Taka sprawa musi po pierwsze być przykładem naruszenia praw człowieka, a po drugie nie może być sprawą jednostkową. Chodzi o to, żeby do programu wybierać te sprawy, które najlepiej obrazują pewien szerszy problem.

Czego sprawy dotyczą najczęściej?

MB: Najczęściej dotyczą albo samego brzmienia prawa - przepisów, które uważamy za niepotrzebne. Czasami luk w prawie - braku pewnych regulacji, a czasami praktyki, która związana jest ze stosowaniem prawa.  Warto jako przykład podać kwestię stosowania obserwacji psychiatrycznych w trakcie postępowania karnego. Zajmowaliśmy się między innymi tym tematem, ponieważ bardzo często dochodziło do nadużyć w tej kwestii. Zdrowe osoby w ramach procesu karnego były kierowane na sześciotygodniowe obserwacje  psychiatryczne, po których często wnioskowano o ich przedłużenie. Nie miało to zarazem zasadniczego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie muszę chyba tłumaczyć, że w ten sposób pozbawiano ludzi wolności na wspomniane sześć tygodni w warunkach, które nie zapewniały często podstawowych gwarancji godności.

Ile podobnych spraw musi zostać do Was zgłoszonych, żebyście się zajęli konkretnym problemem? Na przykład wspomnianymi obserwacjami psychiatrycznymi?

MB: W tym akurat przypadku trafiło do nas 15 spraw, może więcej. Telefonów w tej sprawie otrzymaliśmy naprawdę dużo. Z tego wybraliśmy trzy sprawy. Podejmowaliśmy interwencję w sądach powszechnych, a na bazie jednej ze spraw złożyliśmy skargę konstytucyjną.  Skarga została pozytywnie rozpatrzona przez Trybunał Konstytucyjny, który uznał te przepisy - które pozwalały na takie, a nie inne stosowanie obserwacji psychiatrycznej za niezgodne z konstytucją: godzące w godność ludzką i nieokreślające precyzyjnie warunków pozbawienia wolności.

Czyli w jakiś sposób wpływacie również na zmianę prawa?

MB: Do tego dążymy. W tym konkretnym przypadku monitorowaliśmy proces zmiany prawa, niestety Parlament opóźniał wprowadzenie tych przepisów. Niedawno ustawa została uchwalona i oczekuje na podpis prezydenta.  To jest siłą tego programu - na samym początku podejmujemy działania oddolne, ludzie zgłaszali do nas swoje sprawy, wybieramy tą najbardziej reprezentatywną, ona trafia do TK i Trybunał wydaje wyrok, na podstawie którego dochodzi do usunięcia przepisów niezgodnych z Konstytucją, a następnie zastąpienia ich nowymi.

Czy podobnie było w przypadku Dariusza Szweda, którego sprawę prowadziliście w kontekście prawa regulującego spontaniczne zgromadzenia? Jak ta sprawa wyglądała?

MB: Dariusz Szwed protestował pod gmachem Pałacu Namiestnikowskiego, kiedy przyjechał do Polski Emanuel Barosso i nie wysłał zgłoszenia o planowanym zgromadzenia. Nie mógł go wysłać, ponieważ dowiedział się o przyjeździe Barosso dzień wcześniej, a zgłoszenie należy wysłać co najmniej na trzy dni przed. Z przyczyn oczywistych nie mógł wypełnić tego obowiązku ustawowego. Przystąpiliśmy do postępowania w tej sprawie zapewniając Panu Szwedowi nieodpłatną pomoc prawną. Zresztą bardzo często tak się dzieje, gdyż w ramach programu mamy grupę prawników, którzy nieodpłatnie pomagają osobom, które się do nas zgłosiły. Sprawa trafiła do Trybunału Konstytucyjnego, a ostatecznie Sąd Rejonowy w Warszawie uniewinnił Szweda. Sprawa była nagłaśniana medialnie, komentowana przez nas i szereg prawników. Na jej bazie powstały artykuły naukowe pracowników fundacji dotyczące konieczności zmiany prawa w zakresie uregulowania zgromadzeń spontanicznych.

Można powiedzieć, że wybieracie sprawy o dużym potencjale medialnym...

MB: Tak często się dzieje, ale to nie jest kryterium zajęcia się sprawą. Bardzo nam zależy natomiast na nagłaśnianiu podejmowanych przez nas spraw. Piszemy artykuły prasowe, komentujemy. Staramy się dotrzeć z zagadnieniem do opinii publicznej. Ten rozgłos medialny wokół danej sprawy może pomóc zwrócić uwagę ustawodawcy na konkretny problem.

Takim bardzo konkretnym problemem, który podjęliście jest sprawa przeludnienia więzień...

MB: To prawda. Składaliśmy w tej sprawie w Sądzie Najwyższym i Trybunale Konstytucyjnym opinię przyjaciela sądu...

Co to znaczy?

MB: Opinia przyjaciela sądu to opinia, która jest składana przez organizację społeczną, występującą często w ramach procesu sądowego jako trzecia strona tego postępowania.  To znaczy, że nie jest  ona zaangażowana w spór ani po jednej, ani po drugiej stronie -natomiast bierze udział w postępowaniu przed sądem i przedstawia swój szerszy punkt widzenia na dane zagadnienie.  Wracając do poprzedniego pytania – opinię przyjaciela sądu złożyliśmy w Sądzie Najwyższym, gdzie rozpatrywana była sprawa przeludnienia w więzieniach. Sąd Najwyższy stwierdził, że tę kwestię można badać z punktu widzenia naruszenia dóbr osobistych - tzn. więzień, który przebywa w przeludnionej celi może składać powództwo, w którym wnosi, że umieszczenie go w takiej celi narusza jego dobra osobiste.
Opinia przyjaciela sądu nie wiąże bezpośrednio sądu, zawiera jednak informacje pomocnicze dla niego. W efekcie w większości spraw może przyczynić się do pozytywnego rozstrzygnięcia sprawy.  Tak jak już wcześniej mówiłem precedens w Polsce nie obowiązuje, ale rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego i sądów wyższej instancji wpływają bezpośrednio na prawo w Polsce.

Jesteście również aktywni w sprawach kierowanych do Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu...

MB: Wyroki wydawane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu także powinny być brane pod uwagę  przy orzekaniu w podobnych sprawach w Polsce. Stąd duże znaczenie wyroków Trybunału.
Poza prowadzeniem spraw sądowych - i to jest podejście nowatorskie staramy się angażować media w to, co robimy i dzięki nim trafiać do świadomości Polaków. Założeniem naszej Fundacji jest takie, żeby pomagać każdej osobie, która się do nas zgłasza. Nie jest to niestety zawsze wykonalne - dziennie mamy nawet kilkadziesiąt zgłoszeń. Dlatego w ramach Programu Spraw Precedensowych wybieramy sprawy, które obrazują jakiś problem w szerokim kontekście i dają szanse na rozwiązania, które mogą przełożyć się realnie na nasze prawo. Z drugiej strony często z własnej inicjatywy przystępujemy do postępowań sądowych, w sprawach które uważamy za kluczowe z punktu widzenia praw człowieka i demokracji w Polsce, tak dzieje się na przykład w dużej ilości spraw dotyczących wolności słowa.

Więcej: www.hfhr.org.pl/precedens

Maciej Bernatt
Koordynator Programu Spraw Precedensowych
Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka