Jedną z podstawowych zasad funkcjonowania we współczesnym państwie, wywodzącą się z prawa rzymskiego, jest ignorantia iuris nocet, czyli nieznajomość prawa szkodzi. Nie wszyscy mają jednak taką samą możliwość poznawania i rozumienia prawa, a także korzystania z pomocy prawnej, dlatego potrzebne są inicjatywy, które ograniczą negatywne skutki tej niewiedzy. Młodą demokrację często cechuje niestabilność prawa oraz bierność obywateli w rozumieniu i dochodzeniu swoich praw. Dlatego ważna jest rola takich organizacji, jak Fundacja Academia Iuris, które stawiają sobie za cel „niesienie pomocy najuboższym poprzez organizowanie punktów bezpłatnej pomocy prawnej oraz propagowanie etycznych zasad wykonywania zawodu prawnika”.

Wiele nie znaczy wszystko
Podstawowym warunkiem uzyskania pomocy fundacji jest niemożność skorzystania z płatnych usług prawniczych. Wśród osób odwiedzających punkty porad fundacji można spotkać emerytów, bezrobotnych, bezdomnych. Sprawy, z którymi zwracają się po poradę, dotyczą bardzo różnych aspektów życia i prawa. Mogą liczyć na pomoc w przygotowaniu pisma procesowego czy ustaleniu praw przysługujących osobie w danej sytuacji.

Problemy, z którymi można zgłaszać się do fundacji dotyczą m.in.: prawa karnego (np. przygotowanie wniosku o przyznanie adwokata z urzędu w postępowaniu przygotowawczym i sądowym czy wniesienie apelacji od wyroku sądu grodzkiego); prawa cywilnego (np. sformułowanie pozwu o odszkodowanie i zadośćuczynienie przeciwko szpitalowi czy skargi na czynności komornika); prawa rodzinnego (np. kwestie dotyczące rodziny zastępczej czy uznania dziecka); prawa spadkowego; prawa pracy itp. W razie wątpliwości, biuro Fundacji pomaga ustalić, czy w danej sprawie pomoc jest możliwa. - Do moich najcięższych rozmów z klientami należała niewątpliwie próba wytłumaczenia wiekowemu Panu, że odziedziczony spadek to nie tylko aktywa lecz również zobowiązania. Nasz klient upierał się, iż żadną miarą nie nabył spadku - skoro jedyne co odziedziczył to długi w kilku bankach. Czasami jednak udaje się znaleźć „nić porozumienia”. Po dłuższej dyskusji jedna z klientek wpadła na pomysł, co to tak naprawdę znaczy solidarna odpowiedzialność dłużników. Stwierdziła, że oznacza to że komornik będzie ściągał z dłużników, tak jak mu się będzie podobać. Klientka zrozumiała istotę zagadnienia, ale niesamowicie je uprościła – opowiada Aleksandra Marzec, kierująca poradnią fundacji w Warszawie.

Są natomiast sprawy, którymi fundacja na pewno się nie zajmuje, m.in. dotyczące rozwodów, przepisów gospodarczych czy podatkowych. Wolontariusze nie reprezentują swoich klientów w sądzie.

Proste zasady
Porady nie można otrzymać za pośrednictwem telefonu, poczty elektronicznej czy poczty tradycyjnej. Fundacja wychodzi z założenia, że udzielenie dobrej porady wymaga wnikliwego poznania sprawy, a to jest możliwe jedynie przy bezpośrednim spotkaniu. Natomiast od klientów Fundacji, taka konfrontacja wymaga rzetelnego przygotowania się do spotkania: trzeba sobie przypomnieć i uporządkować wszystkie szczegóły sprawy (czasem nawet intymne) oraz przygotować niezbędne dokumenty i ich kopie (być może sprawa będzie wymagała pozostawienia ich w punkcie do konsultacji ze specjalistami). 

Podczas pierwszego spotkania, które jest prowadzone przez zespół wolontariuszy (2-5 osób) każdy klient musi podpisać oświadczenie zawierające informacje m.in. o tym, że odpłatna pomoc prawna byłaby dla niego znacznym wydatkiem, a sprawy nie prowadzi ani adwokat, ani radca prawny, oraz o zapoznaniu się z zasadami udzielania pomocy przez wolontariuszy. Porada może zakończyć się na jednym spotkaniu bądź na dwóch - trzech. Zdarzają się również sprawy bardziej skomplikowane, wymagające wielokrotnych odwiedzin w punkcie porad. Klient otrzymuje stosowane wyjaśnienia na piśmie. - Do najzabawniejszych należą niewątpliwie sytuacje, kiedy zapominamy, iż język prawniczy różni się od języka potocznego i próbujemy wytłumaczyć coś klientom używając specjalistycznych pojęć. Nasi klienci rozumieją nas jednak dosłownie i często na tym tle dochodzi do zabawnych nieporozumień. Dla przykładu jedna z naszych klientek chciała darować synowi gospodarstwo odziedziczone po rodzicach. Na pytanie, na kogo chce przenieść własność gospodarstwa, odpowiedziała że ona nie chce go nigdzie przenosić, po prostu chce, żeby uprawiał je jej syn – tłumaczy Aleksandra Marzec.

Bezpieczeństwo porad jest gwarantowane, podobnie jak w przypadku uniwersyteckich poradni prawnych, poprzez współpracę i opiekę nad punktami doświadczonych prawników. Wolontariusze przygotowują wstępną odpowiedź na podstawie zebranych danych, badania przepisów i orzecznictwa w zakresie przyjętej sprawy. Wstępne wnioski są przedstawiane do konsultacji radcy prawnemu lub adwokatowi-konsultantowi na cotygodniowym, obowiązkowym seminarium. Co roku ponad 200 ochotników – studentów ostatnich lat prawa bądź absolwentów - udziela prawie 2400 porad w punktach fundacji. Studiowanie prawa nie jest jednak wystarczającym warunkiem pracy w punktach. Każda osoba, zainteresowana współpracą z fundacją, uczestniczy w szkoleniu dotyczącym sposobu świadczenia pomocy prawnej, systemu ewidencjonowania porad i psychologicznych aspektów kontaktu z klientami.

Niektóre punkty pomocy prawnej wymagają wcześniejszego zapisania się na wizytę. Warto także pamiętać, że ze względu na to, że porad udzielają studenci prawa oraz doktoranci, w okresie wakacji działalność punktów jest ograniczona. Porady najczęściej odbywają się w parafiach oraz siedzibach organizacji pozarządowych. Szczegóły dotyczące funkcjonowania punktów znajdują się na stronie internetowej organizacji: www.academiaiuris.pl.

Wiedza popłaca
System pomocy prawnej realizowany przez fundację opiera się nie tylko na wiedzy i życzliwości wolontariuszy i doradców, ale także na mobilizowaniu osób korzystających ze wsparcia do aktywności w dochodzeniu swoich spraw. Dzięki wsparciu wolontariuszy osoby wcześniej bezradne stawiają pierwsze kroki w konfrontacji z administracją publiczną czy sądami. Machina państwa nie jest już taka straszna, a prawo przestaje być tylko niezrozumiałym labiryntem nakazów i zakazów. Parafrazując rzymską maksymę można powiedzieć, że znajomość prawa z pewnością nie szkodzi.

____________________________
Artykuł powstał w ramach projektu: „Narzędzia dla poradnictwa obywatelskiego – informacja prawna w Internecie, w drukach i Telegazecie”, dofinansowanego z Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich w 2008 r.