Tekst ten powstał pod wpływem zdarzających się nadal jeszcze nieporozumień związanych z możliwością prowadzenia przez stowarzyszenia i fundacje – niemające statusu OPP – odpłatnej działalności pożytku publicznego.

W celu przybliżenia problemu posłużmy się przykładem. Prowadzące bibliotekę popularno-naukową Stowarzyszenie „Przyjazne Pomorze” z Gdańska wprowadziło do swojego statutu zapisy o prowadzeniu odpłatnej działalności pożytku publicznego i wniosek o wpisanie tych zmian skierowało do sądu (KRS).

W odpowiedzi organizacja otrzymała pismo z Wydziału Spraw Obywatelskich Urzędu Miejskiego, którego Prezydent jest organem nadzoru Stowarzyszenia. Urząd skierował pismo do sądu, a sąd przekazał je organizacji, aby ta ustosunkowała się do niego pod rygorem odmowy wpisu zmian w statucie zgłoszonych przez organizację.

Oto cytat z tego pisma: „Wnioskodawcy wskazali (…), jako podstawę prawną swej działalności m.in. przepisy ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. (…) umieścili postanowienie informujące, iż Stowarzyszenie może prowadzić działalność odpłatną. (…) Tymczasem brak wniosku o uzyskanie statusu organizacji pożytku publicznego. Należy dodać, iż do czasu uzyskania statusu pożytku publicznego Stowarzyszenie nie może korzystać z zapisów i przywilejów tej instytucji”.

Czy Urząd Miejski ma rację, kwestionując możliwość prowadzenia przez organizację niemającą statusu OPP odpłatnej działalności pożytku publicznego? Otóż nie ma racji, ponieważ prawo prowadzenia odpłatnej działalności pożytku publicznego to prawo wszystkich organizacji, a nie przywilej tylko tych, mających status OPP. Stowarzyszeniu „Przyjazne Pomorze” poradziliśmy, aby nie godziło się z błędną interpretacją przepisów dokonaną przez organ nadzoru.

Wszystkim Czytelnikom i Czytelniczkom portalu www.ngo.pl chcielibyśmy wyjaśnić, dlaczego przedstawiona opinia organu nadzoru nie jest słuszna (podobne nieporozumienia zdarzają się też w innych urzędach, np. w Warszawie – przyp. red.). Zacznijmy od przypomnienia, jakiego rodzaju działalność mogą prowadzić organizacje.

Działalność statutowa, działalność gospodarcza
W odniesieniu do organizacji pozarządowych najczęściej mówi się o dwóch rodzajach działalności – statutowej i gospodarczej.
Stowarzyszenia i fundacje działają na podstawie przepisów prawa i swojego statutu. Większość statutów jest tak skonstruowana, że w pierwszej kolejności przedstawione są cele, dla których powstała organizacja, a później sposoby ich realizacji. Przykładowo – organizacja stawia sobie za cel pomoc osobom niepełnosprawnym, a jako sposób jego realizacji wymienia w statucie: wypożyczanie sprzętu rehabilitacyjnego, organizowanie turnusów rehabilitacyjnych. Działania te są zatem jej działaniami statutowymi.

Dodatkowo stowarzyszenia (rejestrowane w sądzie) i fundacje mogą prowadzić działalność gospodarczą, po spełnieniu dwóch warunków: muszą mieć odpowiedni zapis w statucie zezwalający na jej prowadzenie oraz uzyskać wpis do rejestru przedsiębiorców. W tym miejscu trzeba podkreślić, że działalność organizacji pozarządowych nie jest prowadzona dla zysku. Działalność gospodarcza służy pozyskiwaniu środków finansowych, a te przeznaczane są na realizację celów statutowych.

Czym jest działalność pożytku publicznego?
Zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie: „działalnością pożytku publicznego jest działalność społecznie użyteczna, prowadzona przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych” (art. 3.1; Dz. U. Nr 96, poz. 873 z późn. zm).

Przyglądając się obszarom zadań publicznych i próbując umiejscowić w nich prowadzone przez siebie działania, organizacja może sprawdzić, w jakim zakresie jej działalność jest działalnością pożytku publicznego. Przykładowo – wśród zadań publicznych zaliczonych do sfery pożytku publicznego znajdują się (pełną ich listę zawiera art. 4 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie):

• pomoc społeczna, w tym pomoc rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz w wyrównywaniu szans tych rodzin i osób,
• działalność charytatywna,
• podtrzymywanie tradycji narodowej, pielęgnowanie polskości oraz rozwoju świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej,
• ochrona i promocja zdrowia,
• działania na rzecz osób niepełnosprawnych,
• promocja zatrudnienia i aktywizacja zawodowa osób pozostających bez pracy i zagrożonych zwolnieniem z pracy,
• kultura, sztuka, ochrona dóbr kultury i tradycji,
• ekologia i ochrona zwierząt oraz ochrona dziedzictwa przyrodniczego,
• promocja i organizacja wolontariatu.

Organizacje pozarządowe, które na mocy swojego statutu świadczą usługi mieszczące się w którymś z wymienionych wyżej obszarów, np. udzielają wsparcia osobom niepełnosprawnym poprzez organizowanie turnusów rehabilitacyjnych, prowadzą działalność pożytku publicznego. Statutowa działalność organizacji pozarządowych może być w całości lub w części działalnością pożytku publicznego.

Zaznaczmy – żadne przepisy nie mówią o tym, że działalność pożytku publicznego prowadzą organizacje mające status OPP, ale po prostu mogą ją prowadzić organizacje pozarządowe.

Działalność nieodpłatna i odpłatna pożytku publicznego
Wiemy już, czym jest działalność pożytku publicznego. Powstaje pytanie, czy za tę działalność organizacje mogą pobierać opłaty. Odwołajmy się znów do ustawy: „statutowa działalność organizacji pozarządowej (…) w części obejmującej działalność pożytku publicznego, nie jest, z zastrzeżeniem art. 9 ust. 1, działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów Prawa działalności gospodarczej i może być prowadzona jako nieodpłatna lub jako działalność odpłatna” (art. 6).

Działalność pożytku publicznego może być więc prowadzona nieodpłatnie i odpłatnie. Nieodpłatnie, kiedy organizacja oferuje konkretne usługi lub towary za darmo; odpłatnie, kiedy pobiera za nie wynagrodzenie. Co do wysokości pobieranych opłat jest jednak warunek – nie mogą być one wyższe niż koszty bezpośrednie działalności (koszty bezpośrednie poniesione, aby daną usługę świadczyć).

Odpłatną działalnością pożytku publicznego jest również „sprzedaż towarów lub usług wytworzonych lub świadczonych przez osoby bezpośrednio korzystające z działalności pożytku publicznego, w szczególności w zakresie rehabilitacji oraz przystosowania do pracy zawodowej osób niepełnosprawnych, a także sprzedaż przedmiotów darowizny na cele prowadzenia działalności pożytku publicznego” (art. 8).

Działalności odpłatnej pożytku publicznego nie trzeba specjalnie rejestrować w sądzie. Organizacje, o ile nie ubiegają się o status OPP, nie mają też obowiązku wyszczególniania jej w swoich statutach (ale jeśli chcą to mogą to zrobić). Wystarczy wyodrębnić księgowo uzyskiwane w wyniku prowadzenia działalności odpłatnej pożytku publicznego dochody i zgłosić je w zeznaniu podatkowym.

Podsumowując, organizacje pozarządowe mogą prowadzić działalność:

• nieodpłatną,
• nieodpłatną pożytku publicznego,
• odpłatną pożytku publicznego
• i gospodarczą.

***
Wszystkie osoby zainteresowane pogłębieniem tematu zachęcamy do zapoznania się z broszurą z serii 3w* („Warto Wiedzieć Więcej”): „Działalność nieodpłatna, odpłatna i gospodarcza stowarzyszeń oraz fundacji”, wydaną przez Stowarzyszenie Klon/Jawor.

Zobacz także: Niedozwolona działanośc nieodpłatna?