Spotkanie rozpoczęło się od wystąpienia dr Anny Krajewskiej, specjalistki ds. monitoringu projektu KOMPAS. Dokonała ona prezentacji tegorocznych zmian w prawie, dotyczącym organizacji pozarządowych. Przedstawione zostały zasadnicze obietnice, jakie złożył trzeciemu sektorowi nowy rząd czyli stworzenie długoletniej strategii rozwoju sektora obywatelskiego, przekazanie 60 mln złotych na Fundusz Inicjatyw Obywatelskich oraz stworzenie nowej komórki: Parlamentarnego Zespołu ds. Dialogu Obywatelskiego. Następnie omówione zostały postępy w kierunku ich spełnienia: strategia rozwoju sektora jest w trakcie tworzenia, obiecane fundusze na FIO zostały przekazane, Parlamentarny Zespołu ds. Dialogu Obywatelskiego nie powstał, prace kontynuowane były w ramach Parlamentarnego Zespołu ds.Współpracyz Organizacjami Pozarządowymi. Dodatkowo powołano specjalną stałą podkomisję ds. współpracy z organizacjami pozarządowymi. Osadzono ją w ramach sejmowej Komisji Polityki Społecznej, jej przewodniczącym jest Tadeusz Tomaszewski.

Omówione zostały także wyniki prac nad nowelizacją ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Znalazły się tam m.in.: stworzenie nowej instytucji „inicjatywy lokalnej”, możliwość ustalania wieloletnich programów współpracy z NGOs, zmiana wysokości maksymalnego wynagrodzenia osób zatrudnionych w organizacji przy wykonywaniu statutowej działalności pożytku publicznego. Jednakże nie należy się spodziewać, aby zmiany w ustawie weszły w życie jeszcze w tym roku. Omówione zostały także planowane reformy prawa podatkowego, związane z nagłośnionymi przez media problemami. Chodzi tu przede wszystkim o brak możliwości przekazywania 1% od podatku dochodowego na określony przez podatnika cel, kwestię przekazywania 1% przez dłużników podatkowych oraz pobierania podatku VAT od żywności darowanej na cele charytatywne.

W drugiej części spotkania wystąpili zagraniczni goście: Eduard Marcek z Partners for Networking (PANET) ze Słowacji oraz Peter Nizak z Węgier, reprezentujący Open Society Institute. Przedstawili oni sytuację dialogu obywatelskiego i współpracy rządu z sektorem obywatelskim w tych krajach. Z wystąpień tych, a także z koreferatu wygłoszonego następnie przez dr Grzegorza Makowskiego (Instytut Spraw Publicznych), wynikało, iż sytuacja w naszych krajach jest – mimo podobnego historycznego „punktu wyjściowego” – dość różna. Często używanym w dyskusji terminem była „instytucjonalizacja”. Jest to proces stopniowego formalizowania sposobów działania społecznego – przechodzenie do uregulowanych aktywności, podlegających społecznym sankcjom. Jest to także nadawanie charakteru instytucji istniejącym formom działania, dzięki czemu stają się one obowiązujące. Instytucjonalizacja jest jednym z ważniejszych procesów pozwalających regulować życie społeczne.

Z referatu Eduarda Marceka wyłonił się obraz słowackiego sektora pozarządowego silnie zależnego od zmian politycznych, często wewnętrznie upolitycznionego, z dość słabą instytucjonalizacją, ale zdolnego do dużej mobilizacji sił w obliczu zagrożenia jego praw i przywilejów. Relacje między administracją publiczną a sektorem pozarządowym są nieustabilizowane i opierają się w dużej mierze na konfrontacyjności. Na Słowacji określenie „dialog obywatelski” właściwie nie funkcjonuje, mówi się raczej o lobbingu i rzecznictwie.

Sytuacja Węgier jest zupełnie inna i można uznać ją – jak na środkowoeuropejskie warunki – za modelową. Regulacje prawne organizujące współpracę sektora publicznego i pozarządowego są bardzo rozbudowane i dobrze skonstruowane, dialog obywatelski obecny jest na co dzień w życiu państwa. Zdaniem Grzegorza Makowskiego, Węgrzy zawdzięczają ten stan nie tylko relatywnie dużej instytucjonalizacji i skutecznie wdrażanym strategiom rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, ale także, lepiej utrwalonemu niż w pozostałych krajach regionu, obyczajowi aktywności społecznej i dialogu z władzami.

Polska na tle tych dwóch opisów nie wygląda wcale najgorzej, aczkolwiek do poziomu węgierskiego jeszcze nam daleko. Instytucjonalizacja umożliwiająca istnienie dialogu społecznego jest dość silna, jednak w praktyce okazuje się fasadowa, a jej efektywność bardzo ograniczona. W relacjach państwo – trzeci sektor, nad chęcią współpracy czy wrogością, przeważa wzajemna obojętność. W tej sytuacji należy czerpać z doświadczeń sąsiadów, brać pod uwagę oczekiwania Unii Europejskiej wobec rozwoju dialogu obywatelskiego w nowych krajach członkowskich i pamiętać, że rozwój ten w dużej mierze zależy od kondycji trzeciego sektora. Ważne jest także sprawne funkcjonowanie istniejących już instytucji – nie należy więc tworzyć kolejnych, ale usprawniać działanie istniejących.

Na koniec zaprezentowano studia przypadków obrazujących dialog obywatelski, opracowane w ramach monitoringu ISP. Wystąpili autorzy trzech opracowań: Piotr Stronkowski, WYG International („Dialog obywatelski. Program operacyjny Kapitał Ludzki, studiu przypadku”), dr Piotr Matczak, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu („Procedura opiniowania projektów w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego w województwie dolnośląskim jako przykład innowacji instytucjonalnej w zakresie dialogu”) oraz Olga Napiontek, Fundacja Civis Polonus („Udział organizacji pozarządowych w konsultacjach rządowych aktów prawnych w ramach procedury oceny skutków regulacji”).

W podsumowaniu wystąpienia T. Schimanek omówił najważniejsze pozytywne i negatywne zjawiska, jakie zaobserwowano dzięki monitoringowi ISP. Administracja publiczna coraz częściej sama sięga po mechanizmy dialogu obywatelskiego, wychodzi z inicjatywą i podejmuje nowatorskie działania. Jednakże jej działania motywowane są raczej pragmatyzmem niż wiarą w pozytywne efekty takiej współpracy. Organizacje pozarządowe natomiast biorą sprawy w swoje ręce, zrzeszają się, konsolidują – przez co stają się bardziej zauważalną i respektowaną stroną w dyskusji dla administracji publicznej. Jednak niezmiennie ich bolączką pozostaje brak stabilnej struktury i konsekwencji w działaniu. Materiały z konferencji można pobrać na stronie www.isp.org.pl/kompas. Dostępne są wystąpienia poszczególnych paneli stów, a także omówione studia przypadków.

Wystąpienia te skomentował Dagmir Długosz z Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Prosił, aby w rozważaniach na temat postawy i chęci administracji publicznej do udziału w dialogu obywatelskim brać pod uwagę „irracjonalność jej działań”, rozumianą jako uwikłanie w kontekst i zawirowania polityczne. Oznacza to, że nie wszystko można przewidzieć na tyle wcześnie, by dialog obywatelski mógł się odbywać zgodnie ze wszystkimi zasadami i normami – tak jak tego oczekują organizacje. Jako sposób na ulepszenie aktualnej sytuacji zaproponował stworzenie „infrastruktury dialogu”, to znaczy określenie służb rządowych odpowiedzialnych za dialog obywatelski oraz opracowanie mechanizmu skargowego w administracji. Niestety od razu po wygłoszeniu swojego wystąpienia pan Długosz debatę opuścił, co uniemożliwiło dalszą dyskusję na poruszone przez niego tematy.

Spotkanie to było bardzo sprawnie zorganizowane i rzetelnie przygotowane pod względem merytorycznym. Uczestnicy otrzymali wiele materiałów będących rozwinięciem wątków poruszanych w dyskusji, nie zostali jednak obdarowani – co uznać należy za pozytywny przejaw gospodarności – niepotrzebnymi gadżetami. Program był rozbudowany, jednak dzięki dobrej moderacji pozostało sporo czasu na dyskusję, w której udział wzięło wielu spośród zebranych na sali gości.