Przejdź do treści głównej

Czy liczby mają znaczenie? – historia harcerstwa i ruchów społecznych w Polsce

użytkownik
fot. wikimedia commons
Obiegowy pogląd głosi, że harcerstwo we współczesnym świecie stało się nieatrakcyjne, że harcerzy jest coraz mniej. Czy tak jest rzeczywiście i z jakim okresem historii porównujemy ten stan? Warto przyjrzeć się temu zagadnieniu.

Służba, która jest elementem pracy harcerskiej realizowana może być z powodzeniem również poza harcerstwem. Każdy może zostać wolontariuszem, musi jedynie wykazać taką chęć i znaleźć odpowiednie dla siebie miejsce, w którym będzie mógł wykorzystać swoje predyspozycje do pomocy. Z badań CBOS z 2014 roku wynika, że 78% badanych deklaruje, że w ciągu dwunastu miesięcy poprzedzających badanie podejmowało indywidualnie nieodpłatne działania na rzecz innych [1].

Wydaje się zatem, że aktywność na rzecz innych jest w społeczeństwie powszechna. Czy zatem na przestrzeni lat coś się zmieniło, czy zawsze tak było? W jakim miejscu aktywności społecznej lokuje się działalność ruchu harcerskiego?

Działalność społeczna w Polsce

Wolontariat w Polsce, we współczesnym tego słowa rozumieniu, funkcjonuje od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku [2], ale tradycja pracy społecznej, tradycja pomagania sobie wzajemnie, angażowania się na rzecz rozwiązywania problemów potrzebujących jest znacznie dłuższa, sięga czasów średniowiecza [3].

Sektor społeczny w Polsce rozwijał się pod wpływem wielu różnorodnych determinantów, poczynając od myśli chrześcijańskiej, świeckiej filantropii, tradycji niepodległościowej, działań władz publicznych, aż po zorganizowane ruchy społeczne skupiające społeczeństwo.

Na początku XX wieku, w okresie, w którym na ziemiach polskich pod zaborami rozpoczął działalność ruch harcerski, każda monarchia w inny sposób organizowała ten sektor. W zaborze rosyjskim dominowała działalność dobroczynna, w zaborze pruskim państwo przejęło na siebie obowiązek gwaranta świadczeń, do których obywatele nabyli uprawnienie, a w zaborze austriackim uprawnienie do świadczeń socjalnych wynikało ze statusu społecznego poszczególnych jednostek [4].

Po odzyskaniu niepodległości organizacje społeczne stanowiły fundamentalne elementy polityki społecznej, komplementarne do konstytuującej się sprawnej administracji państwowej. Dla rozwoju trzeciego sektora w niepodległej Polsce doniosłe znaczenie miała Konstytucja z dnia 17 marca 1921 roku, na mocy której obywatele mieli prawo zawiązywania stowarzyszeń i związków. Rozporządzeniem Prezydenta z 1932 roku wprowadzono definicję stowarzyszenia. Pod koniec lat trzydziestych XX wieku w Polsce zarejestrowanych było ponad 10 000 stowarzyszeń i 3000 fundacji [5].

II Wojna Światowa to czas, w którym władze okupacyjne zdelegalizowały działalność większości organizacji społecznych. Działalność stowarzyszeń możliwa była jedynie w konspiracji. W Generalnym Gubernatorstwie powołana została Rada Główna Opiekuńcza zrzeszająca te organizacje, które mogły funkcjonować pomimo ograniczonej autonomii. Oprócz RGO działały PCK oraz organizacje kościelne powstałe na mocy konkordatu między Polską a Watykanem.

„Lata powojenne zaowocowały częściowym odrodzeniem się sektora organizacji społecznych w Polsce. Jednakże zręby ustroju powojennego stanowiły przeszkodę w rozwoju społeczeństwa obywatelskiego z pełną aktywizacją organizacji pozarządowych” [6].

Pomimo demokratycznych zapisów w Konstytucji z 1952 roku, rozpoczął się proces likwidacji licznych organizacji społecznych oraz przejmowanie przez państwo ich majątku. Organizacje te zastępowano podmiotami podporządkowanymi władzy. W PRL wśród podmiotów sektora społecznego przeważały stowarzyszenia sportowe, naukowe, hobbystyczne, jak również kółka rolnicze i spółdzielnie [7].

Wprowadzony w 1981 roku stan wojenny odebrał społeczeństwu szansę realizacji swoich potrzeb za pomocą samorządnych organizacji. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych napływ pomocy humanitarnej wzmacniał formalne i spontaniczne działania podmiotów trzeciego sektora w Polsce.

Po przemianach 1989 roku uważano, że to samorządne organizacje powinny być nośnikiem reform. W ciągu trzech lat, pomiędzy 1989 a 1992 zarejestrowano 23 138 stowarzyszeń i 2901 fundacji. W kolejnych siedmiu latach, do 1999 zarejestrowano 16 451 stowarzyszeń i 2547 fundacji [8].

W kolejnych latach trwały prace nad zapisami prawnymi i tak powstała Ustawa z 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Ruch harcerski

Harcerstwo w Polsce powstało na początku XX wieku. Bazując na doświadczeniach skautingu założonego przez Roberta Baden-Powella powstawały pierwsze drużyny, organizowano kursy, ustalano zasady. Polska w momencie powstania ruchu harcerskiego oficjalnie nie istniała jako państwo, służba, której podejmowali się chłopcy i dziewczęta była w dużym stopniu podporządkowana przygotowaniom do wojny.

Ruch harcerski powstał oddolnie, wyrastały z niego liczne organizacje skautowe, prowadzono jednak działania zmierzające do powstania jednej organizacji. I Walny Zjazd ZHP odbył się w Warszawie na przełomie 1920/1921 roku i to na nim zapadła decyzja o połączeniu organizacji harcerskich z całej Polski.

I wojna była czasem ciągłej gotowości, naprężenia, walki o wolność. To była istota harcerstwa – walka o wolność ojczyzny. W sytuacji pokoju wielu harcerzy nie mogło przywyknąć do nowych warunków życia, nowych zadań, jakie stawiało harcerstwo, gdzie już nie musztra i wojskowy dryl odgrywały najważniejszą rolę. Władze starały się ożywiać działalność, jednak trochę czasu minęło zanim to się faktycznie udało.

W kwietniu 1933 roku uchwalono wniosek o zarejestrowanie ZHP jako stowarzyszenia wyższej użyteczności publicznej, co zostało uznane w kwietniu 1936 roku rozporządzeniem Rady Ministrów. Stan liczbowy organizacji 1 stycznia 1939 roku wynosił ponad 75 tysięcy harcerek i ponad 130 tysięcy harcerzy.

Wybuch II Wojny Światowej po raz kolejny zmusił ruch harcerski do reorganizacji swojej działalności. Działająca w ramach ZHP Organizacja Harcerzy przekształciła się w Szare Szeregi. Działało również Pogotowie Harcerek [9]. Stan liczebny organizacji harcerzy na dzień 1 maja 1944 wynosił 8359 członków[10]. Początkowo obejmowano jedynie młodzież powyżej 17. roku życia, z czasem dopiero wyrażono zgodę na zaangażowanie młodszych osób.

Po wojnie harcerstwo wracało „do życia jawnego samorzutnie, oddolnie wspierane inicjatywami instruktorów harcerskich. Nie były one jednak jedynymi. Zainteresowanie odrodzeniem harcerstwa wykazywały też ZWM, OM TUR, Resort Oświaty Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego i Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego. Odrodzenie harcerstwa leżało też w linii polityki Polskiej Partii Robotniczej, dążącej do budowy demokratycznego frontu narodowego” [11].

Do pracy w odradzającym się Związku Harcerstwa Polskiego powracała kadra instruktorska, wiceprzewodniczącym ZHP został Aleksander Kamiński. Do drużyn zgłaszały się rzesze młodych ludzi. Harcerstwo aktywnie włączyło się do odbudowy zniszczonego kraju i zagospodarowywania ziem zachodnich w ramach programu Harcerskiej Służby Polsce.

Aktywność ta została zahamowana jesienią 1948 r., gdy rozpoczęła się stopniowa likwidacja ZHP. Z władz sukcesywnie byli odwołani niegodzący się na zmiany instruktorzy. W grudniu 1948 r. narada nowych komendantów chorągwi zdecydowała o zerwaniu z tradycją skautową i odejściu od metody harcerskiej. Na początku 1950 r. władze ZMP podjęły uchwałę o przejęciu kierownictwa nad ZHP. Związek Harcerstwa Polskiego zaprzestał działania 1 czerwca 1950 r.

Po politycznych przemianach w Polsce w październiku 1956 r. powstała szansa na reaktywowanie ZHP. Nastąpiło to na tzw. Zjeździe Łódzkim w grudniu 1956 r., zapadła tam ostateczna decyzja o reaktywowaniu ZHP i powołaniu Naczelnej Rady Harcerskiej (NRH). Ceną za odrodzenie organizacji była konieczność zgody na ścisłą współpracę z rządzącą w kraju Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą.

Przez pierwsze dwa lata udało się odbudować ZHP i przeszkolić nowe pokolenie młodych instruktorów. Jednak PZPR nie dała za wygraną i ponownie przejęła władzę nad organizacją. W 1958 r. odszedł z funkcji przewodniczącego NRH Aleksander Kamiński. Wraz z jego odejściem i słowami „Idźcie pracować do drużyn” w ZHP powstały dwa „światy”: świat władz harcerskich, opanowany w dużej części przez działaczy podatnych na oddziaływanie partii i drugi świat – drużyn działających w myśl tradycyjnych zasad harcerstwa. Taka sytuacja trwała do końca PRL.

W 1973 r. powstał program Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej, realizowany przez uczniów szkół średnich, zmieniono dotychczasowe struktury Związku. Organizacja postawiła na ilość członków – w 1978 r. ZHP liczył 3 miliony członków [12].

W listopadzie 1980 r. powstało porozumienie Kręgów Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM). Jego celem była odnowa moralna harcerstwa i przywrócenie tradycyjnych metod wychowawczych. Działalność reformatorską zahamowało wprowadzenie stanu wojennego (13 grudnia 1981 r.) i rozwiązanie porozumienia KIHAM.

Początek lat osiemdziesiątych XX wieku to czas wyłaniania się z ZHP środowisk, którym nie odpowiadał brak reform w organizacji. Poskutkowało to po 1989 r. powstaniem samodzielnych organizacji harcerskich. W kolejnych latach powstawały kolejne mniejsze organizacje.

Współcześnie

W Polsce prowadzi działalność kilkanaście organizacji harcerskich. Zaledwie dwie z nich obejmują swoim zasięgiem cały kraj, pozostałe działają na poziomie lokalnym. Do organizacji tych należy co najmniej 120 tysięcy członków [13]. Oszacowanie dokładnej liczby jest trudne z uwagi na różny sposób ujmowania członkostwa w organizacjach. Niektóre za członków uznają jedynie osoby pełnoletnie, inne z kolei również dzieci. To, co je łączy to nawiązanie do tradycji harcerstwa i skautingu, działalność wychowawcza z wykorzystaniem metody harcerskiej, pełnienie służby.

Wśród 87,4 tysięcy [14] organizacji pozarządowych działających w Polsce w 2014 roku kilkanaście organizacji harcerskich to zaledwie ziarnko piasku. W Polsce harcerze stanowią zaledwie ok. 0,3% społeczeństwa, podczas gdy członkowie organizacji pozarządowych to 9,3 mln osób, czyli około 24% społeczeństwa [15]. Być może jednak to nie ilość powinna zaprzątać nasze głowy, lecz jakość podejmowanych przez nas działań.

Zmienne losy społeczno-polityczne kraju wpływały na działalność organizacji społecznych w Polsce, w tym organizacji harcerskich i ich członków. Trudno jest porównać współczesną aktywność podejmowaną na rzecz innych z działaniami podejmowanymi na początku XX wieku czy choćby w czasach PRL-u, a tym bardziej zestawiać ze sobą liczbę aktywnych w tym względzie osób.

Warto jednak zwrócić uwagę na przytoczone liczby. W 1939 roku ruch harcerski obejmował około 200 tysięcy osób w kraju liczącym 32 348 000 ludności. Harcerze stanowili zatem 0,6% społeczeństwa. Odpowiadając na pytanie zawarte na początku tego artykułu –  harcerzy współcześnie jest trochę mniej niż w okresie międzywojennym. W czasach PRL było ich wielokrotnie więcej, jednak sposób działania ówczesnej organizacji nie przystaje zupełnie do obecnej rzeczywistości, więc liczba 3 milionów nie powinna stanowić odniesienia dla porównań.

Wydaje się więc, że nie na swojej liczebności powinien się skupić ruch harcerski, lecz na podejmowanych przez siebie działaniach.

PHM Patrycja Rumińska HR, Stowarzyszenie Harcerskie

___________

1 Komunikat z badań CBOS 60/2014, Warszawa, maj 2014, CBOS, ISSN 2353-5822.

2 http://wolontariat.org.pl/wiedza/historia-wolontariatu/

3 Modzelewska E., Polityka państwa wobec sektora społecznego w ujęciu historycznym.

4 D. Zalewski, Opieka i pomoc społeczna..., s. 59.

5 S. Kamiński, Organizacje pozarządowe w Polsce po 1989 roku, [w:] M. Grewioski, S. Kamiński, Obywatelska polityka społeczna, Warszawa 2007, s. 86

6 Modzelewska E., Polityka państwa wobec sektora społecznego w ujęciu historycznym

7 Modzelewska E., Polityka państwa wobec sektora społecznego w ujęciu historycznym

8 S. Nałęcz, Tendencje rozwojowe sektora non–profit w III RP, [w:] A. Juros (red.), Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim..., s. 25.

9 Należy zwrócić uwagę, że nie były to jedyne organizacje działające w czasie wojny, np. Hufce Polskie.

10 Jerzy Jabrzemski i inni: Szare Szeregi, Harcerze 1939-1945. T. I. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1988, s. 40. ISBN 83-01-06821-3.

11 (Kiewicz 2003, 9-10)

12 https://zhp.pl/ozhp/historia-harcerstwa/

13 Obliczenia dokonane na podstawie sprawozdań z działalności Organizacji Pożytku Publicznego dostępnych na stronie http://sprawozdaniaopp.mpips.gov.pl.

14 Źródło: GUS.

15 Działalność stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych, fundacji, społecznych podmiotów wyznaniowych oraz samorządu gospodarczego i zawodowego w 2014 r. – wyniki wstępne, GUS


Uwaga! Przedruk, kopiowanie, skracanie, wykorzystanie tekstów (lub ich fragmentów) publikowanych w portalu www.ngo.pl w innych mediach lub w innych serwisach internetowych wymaga zgody Redakcji portalu!
Wyraź opinię 4 0

Skomentuj

KOMENTARZE

  • Błąd merytoryczny w artykule ~Rafał M. Socha 23.05.2017, 10:54 Błąd merytoryczny w artykule: Zjazd Zjednoczeniowy ZHP odbył się w dniach 1-2 listopada 1918 roku w Lublinie. Decyzja o połączeniu organizacji harcerskich z całej Polski w Związek Harcerstwa Polskiego nie zapadła więc na przełomie 1920 i 1921 roku, a ponad dwa lata wcześniej. ODPOWIEDZ
  • [+] Rozwiń komentarz dokładny odnośnik do GUS ~Aga Leśny 21.05.2017, 07:25 Czy mogłabyś podać dokładny przypis do danych GUS szacujących liczebność organizacji harcerskich na 120 tys osób? ODPOWIEDZ

Redakcja www.ngo.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy

  • historia
  • społeczeństwo obywatelskie
  • wychowanie
  • z badań III sektora